Aðalsteinn Eyþórsson

Hvalir og vísindaleg bókmenntasaga

Maður verður margs vísari af því að lesa blöðin. Þetta reyndi ég á sjálfum mér núna um daginn þegar ég var að fletta Politiken. Þá laust skyndilega og fyrirvaralaust niður í huga mér endanlegum skilningi á íslenskri bókmenntasögu – bara rétt sisona – og það ekki neinum þokukennndum húmanískum skilningi, heldur traustum vísindalegum skilningi.

Áður en ég svipti hulunni af uppgötvun minni er nauðsynlegt að rifja upp nokkrar staðreyndir um stöðu mála í lífríki heimsins til sjós og lands:

Fyrir allmörgum árum tókst amerískum tæknimönnum að taka upp á segulband hljóð þau sem stórhveli gefa frá sér neðansjávar. Hljóðin voru gerð opinber með ýmsum hætti, gefin út á plötum og leikin í útvarp og ollu óðara straumhvörfum í viðhorfi almennings á vesturlöndum til hvala. Fram að því höfðu stórhveli ekki megnað að hreyfa mjög við ástríðum venjulegs fólks, nema ef vera skyldi einstaka sagnahvalir eins og sá sem gleypti Jónas. Höfrungar og aðrir smáhvalir þóttu að vísu sniðugir að leika listir í sædýrasöfnum en þeir stóru voru sneyddir skemmtigildi og haft fyrir satt að þeir væru heldur illa gefnir. En þegar hljóð þeirra komu fyrir eyru almennings breyttist þessi mynd í einu vetfangi. Hvalahljóðin þóttu nefnilega líkjast þunglyndislegum söng og voru tekin til marks um að þessar tröllauknu sjókindur væru bæði lýriskar og viðkvæmar í lund og byggju yfir óvenju fíngerðu tilfinningalífi. Þannig eignaðist hvalurinn skyndilega ástir almennings og alla hylli og ruddi þar úr sessi pandabjörnum og öðrum krúttlegum loðdýrum sem áður nutu vinsælda. Hvalavinir, undir forystu nokkurra hrifnæmra náttúrufræðinga, gerðust brátt aðsópsmiklir í vestrænum samfélögum. Þeir bannfærðu hvalveiðar og sögðu það svívirðilega óhæfu að drepa svo næmgeðja og melankólískar skepnur – orðið hryggdýr fékk nýja og dýpri merkingu.

Á Íslandi, þar sem nútíminn hefur aldrei náð verulegri fótfestu, vakti söngur hvalanna enga athygli. Þar voru hvalir frá fornu fari taldir með skrímslum og álitnir óætir að mestu.¹ Nokkrir spekúlantar voru þó að myndast við að veiða þá til að selja Asíumönnum sem eru sólgnir í óæt skrímsli. Þegar kenningar um friðhelgi hvala tóku svo að berast til landsins létu áhrifin þó ekki á sér standa. En þau reyndust þveröfug við það sem gerðist í öðrum löndum. Í stað þess að kenna í brjósti um þennan grátsöngvara úthafanna, fylltust Íslendingar logandi heift í garð hvala. Það var gert að úrslitaatriði fyrir framtíð íslensks þjóðernis og menningar að hvalir yrðu drepnir, helst í þúsundatali. Allir sannir Íslendingar fóru að háma í sig hvalkjöt í nafni frelsis og fullveldis, „þegar býður þjóðarsómi“ sögðu menn og hvar sem maður hitti mann var skipst á uppskriftum og bollalagt um vænlegar leiðir til að ná óbragðinu úr hvalkjöti.

Og þannig standa málin enn: Allt sæmilega innrætt fólk í hinum siðmenntaða heimi elskar hvali – nema Íslendingar.

En nú kemur til kasta Politiken. Þar birtist fyrir skemmstu grein þar sem sagt er frá nýjum uppgötvunum um hvalsöng.² Einn af frumkvöðlunum, Roger Payne að nafni, sem hljóðritaði sinn fyrsta hval árið 1967, hefur í nýrri bók greint frá afrakstri 30 ára þrotlausrar hlustunar sinnar á söng hvala.³ Og þar kemur ýmislegt athyglisvert fram. Það kemur á daginn að söngvar hvalanna eru í bundnu máli, þaulrímaðar langlokur sem hver hvalur lærir af öðrum á flakki sínu um heimshöfin.⁴ Og ekki er nóg með að kveðskaparformið hafi verið afhjúpað, innihaldið virðist alls ekki vera sá rómantíski Weltschmerz sem gerði hvalina að óskabörnum almennings, heldur álítur Payne

„at sangene er parringssignaler som hanpukkelhvalerne bruger til at angive deres størrelse, deres lungekapacitet og deres hukommelses-kapacitet“

Það er einmitt það.

Nú er mál að snúa sér að íslenskri bókmenntasögu. Eitt af fjölmörgum óleystum vandamálum í þeirri sögu er spursmálið um rímur. Eru þær mislukkuð eða misskilin stæling á útlendum kveðskap eða heimaalnar, æxlaðar af dróttkvæðum og sagnadönsum? Og af hverju í ósköpunum eru þær svona langar og leiðinlegar? Þessar spurningar hafa reynst bókmenntafræðingum frjótt þrætuefni en nú hafa Roger Payne og hvalirnir gert okkur kleift að svara þeim í eitt skipti fyrir öll: Rímurnar komu úr sjónum og voru „parringssignaler“ Íslendinga.

Ef við reynum eitt andartak að hugsa skýrt um hvalsöngva og rímur, blasa hliðstæðurnar við: Á blómatíma rímnanna voru aðstæður í íslensku samfélagi nauðalíkar því sem gerist meðal hvala í hafinu. Landið stórt og ógreiðfært en landsmenn flestir dauðir – semsé í augljósri útrýmingarhættu – þó ekki af völdum ofveiði fyrir Japansmarkað, heldur af harðindum, eldgosum, drepsóttum og almennri óáran. Það reið því á að finna aðferð til að bjarga framtíð stofnsins, og eins og hjá hvölunum var það lykilatriði að lífvænlegustu einstaklingarnir eignuðust afkvæmi, helst mörg. Þegar viðkomubrestur blasti við dró náttúran síðustu neyðaráætlun sína upp úr hálfrökkri þróunarsögunnar, tímgunarhvetjandi ráðstöfun sem hafði reynst vel hjá fáliðuðum sjávarspendýrum í stóru hafi en var lítt prófuð á þurru landi: Rímurnar. Með rímunum gafst íslenskum karlmönnum tækifæri til að sýna hvað í þeim bjó, hvort þeir hefðu það sem til þurfti að þeir mættu verða langlífir í landinu: Rúmgóð lungu og óbilandi minni. Þetta tvennt hefur um aldir verið það sem skilur á milli feigs og ófeigs í íslenskum landbúnaði. Það þarf kröftug lungu til að brjótast gegnum stórhríð og móðuharðindi í leit að týndum sauðum, skríða á botninum yfir beljandi jökulfljót og halda heilsu í reykfylltum torfhúsum. Að hafa gott minni var á Íslandi kallað að vera fjárglöggur og er lífsnauðsyn fyrir sauðabændur.⁵ Ekkert er eins öruggur prófsteinn á þessa eiginleika og að kveða rímur, einkanlega ef þær eru dýrt kveðnar, langar og óskiljanlegar. Rímurnar gátu skilið sauðina frá höfrunum, bændaefnin frá ómögunum. Þeir sem stóðust prófið nutu dæmalausrar kvenhylli því heimasæturnar skynjuðu það sem máli skipti: Kvæðamennirnir höfðu á boðstólum framúrskarandi gen. Þeir urðu flökkuspendýr eins og hvalirnir, fóru bæ af bæ og áttu börn í hverri sveit – og framtíð Íslendinga var borgið.

Löngu síðar fór að flytjast til landsins útlend estetík sem ungir menn í suðlægari löndum höfðu til að hæna að sér maka. Það var kallað rómantík og gekk þvert á þann líffræðilega ákvarðaða bókmenntasmekk sem veitt hafði rímunum brautargengi. Þessi nýi smekkur tók ekkert tillit til íslenskrar veðráttu og þjóðlegrar verkmenningar. Það varð svo jafnsnemma að rómantíkin gekk af rímunum dauðum (hvar var Greenpeace þá?) – og íslenskum landbúnaði fór að hnigna. Síðan hafa skáld á Íslandi verið brjóstveik og minnistæp og gjarna dáið um aldur fram úr lungnakvillum en sauðfjárbúskapur nánast úr sögunni.

Það er svo kaldhæðni örlaganna að sá sem veitti rímunum náðarhöggið, skáldið Jónas Hallgrímsson, var einmitt hrifnæmur náttúrufræðingur. Væri hann á lífi nú, stæði hann vafalaust í fylkingarbrjósti þeirra sem vilja friða síðustu rímnaskáldin, hvalina í sjónum.