Það hefur löngum verið draumur minn að slá í gegn í fræðunum með einhverjum hætti, komast inn á topp tíu á tilvitnanavinsældalistanum eða vera úthrópaður af femínistum. Þetta hefur gengið afleitlega hingað til; lengi vel hélt ég að þar væri um að kenna þeirri rannsóknaraðferð sem ég hef tamið mér og felst í því að sitja í góðum stól, reykja pípu, drekka kaffi og/eða koníak og hugsa merkilegar hugsanir. Nú er mér orðið ljóst að ekki er við aðferðina að sakast heldur hef ég valið ranga fræðigrein. Nýjungagirni nútímamálfræði keyrir svo um þverbak nú um stundir að gamlar og þrautreyndar rannsóknaraðferðir eins og þessi fá ekki að njóta sín, heldur krefjast menn linnulausrar vinnu og streðs, rétt eins og akademíkerar væru einhvers konar próletaríat. Hins vegar hef ég orðið þess áskynja að í fornri hefð íslenskra fræða er hið fágaða akademíska geðslag enn í fullu gildi og aðferð mín vænlegri til árangurs.

Til þess að hljóta heiðurssess í skuggsýnum vistarverum íslenskra fornfræða (Old Norse Hall of Fame) þarf helst að gera vel heppnaða atlögu að einhverjum torræðum stað í fornritum. Sú fræðilega aflraun sem notið hefur hvað mestrar hylli að undanförnu er í því fólgin að skýra síðustu vísu Egils Skallagrímssonar og má sjá þessa glögg merki í fílólógískum afmælisbókmenntum síðustu ára. Þar eð ég hef að undanförnu verið viðloðandi einn af varðveisluklefum menningararfsins hér í Höfn, tel ég að röðin hljóti að vera komin að mér að reyna afl mitt og gríp því tækifærið þegar mér býðst pláss í afmælisriti.

Eins og þeir vita sem lesið hafa Eglu og/eða afmælisritin er vísan á þessa leið:

Langt þykir mér
ligg eg einn saman
karl afgamall
á konungs vörnum.
Eigum ekkjur
allkaldar tvær
en þær konur
þurfa blossa.

Það sem helst hefur vafist fyrir fræðimönnum hér er orðasambandið „á konungs vörnum“ sem hefur þótt torskilið. Meðal þeirra sem lagt hafa til skýringar á þessu vísuorði eru Sigurður Nordal, Ólafur M. Ólafsson, Ólafur Halldórsson, Jonna Louis-Jensen, Sverrir Tómasson, Hallvard Lie og Bergljót S. Kristjánsdóttir. Ég ætla ekki að rekja skýringar þeirra hér, þær eru auðvitað hálærðar og í sjálfu sér virðingarverðar, en því miður — allar rangar. Skýring mín er líka töluvert lærð en hefur það fram yfir hinar að vera rétt. Hún er sem hér segir: Ef flett er upp í Konungsskuggsjá, Hirðskrá eða öðrum ráðuneytisbókmenntum miðalda sést að þeir sem eiga að verja konunginn eru hirðmenn hans (ég hef að vísu ekki gáð í þessi rit en þetta ætti a.m.k. að standa í þeim). Æðstur konungsmanna er jarl og hlýtur hann því að bera sérstaka ábyrgð á varnarmálum. Sem sagt, „konungs varnir“ er jarl. Þó er ekki svo að skilja að Egill hafi tekið með sér konungsmann úr Noregi og noti hann fyrir vindsæng í eldaskála á Mosfelli, heldur hefur jarl hér sömu merkingu og í Bósa sögu, þ. e. ‘leyndarlimur’. Egill liggur á jarli sínum (þ.e. á maganum, e.t.v. með hendina oní buxnastrengnum) og teygir hælana að eldinum. Honum gremst hve jarlinn er í döpru standi, sá „bergi fótar borr“ sem áður hafði frægan sigur er nú „blautur“ og lítt til stórræða. Þessi skýring kemur fullkomlega heim og saman við andlegt ástand Egils á þessum tíma, ellin hefur rænt hann garpskapnum, hann er orðinn ófær um að nauðga griðkonum en situr þess í stað um að klæmast við þær, bregða fyrir þær fæti eða klípa þær í rassinn þar sem þær eru að paufast við eldinn. Jafnframt er ljóst að Egill er langt genginn í barndóm og hefur að verulegu leyti færst aftur á þroskastig smásveins en sem kunnugt er hafa jafnvel ómálga sveinbörn ódrepandi áhuga á þessum líkamshluta sínum, sbr. eftirfarandi barnagælu úr Vestmannaeyjum:

Þegi þú og þegi þú
þegi þú á meðan
togar þú og togar þú
í títuna þína að neðan.

Nú mætti ætla að þetta mál væri að fullu upplýst og afgreitt og umræðan tæmd. Svo er þó ekki því að fræðilegur ofmetnaður minn bannar mér að láta við það sitja að eiga bestu skýringuna, ég verð líka að eiga þá næstbestu. Því skulu hér settar fram nokkrar varaskýringar til að tryggja margfaldan sigur:

Orðið konungur í kenningunni „konungs varnir“ kann að vera notað í anatómískri merkingu. Hér gæti verið átt við það sem í nútímamáli er gjarnan kallað kóngur og heitir á fræðimáli glans penis. Af því leiðir að „konungs varnir“ getur merkt tvennt:

1) „Konungs varnir“ er forhúð. Þessi skýring er jafnvel í enn betra samræmi við það sálfræðilega þroskamat sem sett var fram hér að ofan. Hins vegar hefur Sverrir Tómasson (personal communication) andmælt henni á þeim forsendum að óljóst sé hvað forhúðin verji og þá fyrir hverju. Því er reyndar til að svara að orðanotkun um varnarmál er oft í litlu samræmi við raunveruleikann og nægir þar að minna á „varnarliðið“ í Keflavík sem enginn veit hvað á að verja eða fyrir hverju.

2) „Konungs varnir“ er smokkur. Þessi skýring blasir auðvitað við á okkar eyðnitímum en það liggur ekki í augum uppi hvernig á að koma henni heim og saman við tíðarandann á 10. öld. Samt er það vel hægt. Þótt ekki liggi fyrir beinar heimildir um notkun getnaðarvarna á miðöldum er fráleitt að álykta að mannlegt hugvit í þeim efnum sé nýtilkomið. Það mun viðtekin skoðun að Ísland hafi byggst vegna offjölgunar Norðmanna en hafi mannfjölgun verið slíkt vandamál í Noregi er ólíklegt að engum hafi hugkvæmst handhægari úrræði en að sigla til Íslands yfir úfið haf. Nú vill svo vel til að á Íslandi hefur varðveist eftirfarandi þulubrot sem ber vitni um ævaforna sjálfsbjargarviðleitni í takmörkun barneigna:

Kall og kelling
riðu á alþing
fundu tittling
stungu í vettling

Hér er greinilega verið að lýsa ábyrgu kynlífi fornmanna þótt enginn hafi tekið eftir því til þessa — vettlingar hafa á tímum Egils verið notaðir á fjölbreyttari hátt en nú gerist. Af þessari uppgötvun má svo leiða þriðju og síðustu varaskýringuna:

3) „Konungs varnir“ er vettlingur. Egill liggur einfaldlega á vettlingi sem einhver griðkvennanna hefur lagt frá sér í eldhúsinu (e.t.v. grillvettlingur?).

Að lokum bókmenntasöguleg athugasemd: Það fyrsta sem athygli vekur við lestur margnefndrar vísu er að hér er augljóslega um að ræða blús — líklega þann fyrsta í heimi. Egill yrkir vísuna liggjandi endilangur á eldhúsgólfinu miður sín af elli og gráum fiðringi, fótkaldur og kvenmannslaus og leiðist óskaplega. Þetta eru nákvæmlega þær kringumstæður sem enn þann dag í dag verða til þess að hagmæltir blökkumenn í uppsveitum Bandaríkjanna fara að söngla blús og ætti ekki að koma neinum á óvart að sama gildi um stórskáld eins og Egil. Gísli Sigurðsson hefur í nýlegu afmælisriti (Strengleikar 1994) sýnt fram á að kveðskapur Egils barst snemma til Ameríku og má því kallast augljóst að Egill Skallagrímsson hefur fundið upp blúsinn á Íslandi á 10. öld þótt þessi kveðskapargrein hafi ekki öðlast lýðhylli fyrren þúsund árum síðar í Ameríku. Þessu til frekari áréttingar birti ég hér nákvæma, orðrétta enska þýðingu á vísunni, þar eð nútímamönnum er tamast að tengja blús við kveðskap á ensku:

I’ve got the blues, man
lyin’ all alone
a dirty old sucker
on the king’s defences.
Got myself a couple of widows
– they’re really cool, man –
but all these babes need
is more heat.

Þarf frekar vitnanna við?

Helstu afmælisrit:

Á góðu dægri. Afmæliskveðja til Sigurðar Nordal 14. sept. 1951.
Dagamunur gerður Árna Björnssyni sextugum 16. janúar 1992.
Festskrift til Finn Hødnebø 29. desember 1988.
Strengleikar slegnir Robert Cook 25. nóvember 1994.