dativus criminalis

Aðalsteinn Eyþórsson

DATIVUS CRIMINALIS?

Sterk karlkynsnafnorð í íslensku eru mörg hver heldur laus í rásinni þegar kemur að því að setja þau í þágufall. Sum þeirra vilja helst hafa -i í þgf. et. en önnur ekki; svo eru enn önnur þar sem þetta er á flökti. Valtýr Guðmundsson (1922:48-49) orðar þetta svona:

Som hest-ur bøjes en Masse islandske Ord, dels med, dels uden -i i D.Sg., eller begge Dele. Nogen skarp Grænse kan der dog ikke drages mellem disse Grupper, da mange Ord, der i Almindelighed har -i i D.Sg., i visse Tilfælde kan udelade dette, ligesom de Ord som hyppigst er uden Endelse i denne Kasus, undertiden kan tilføje -i.

Þessi tvískinnungur sumra karlkynsorða virðist vera dæmi um „óþarfa fjölbreytni" í málkerfinu, þ.e. mismun sem ekki gerir neitt gagn, hefur engu hlutverki að gegna. Slík tilbrigði, þar sem eitt og sama orðið birtist í tveimur myndum án þess að nokkur munur sé merkjanlegur á notkun þeirra, verða sjaldan langlíf. Venjulega nær önnur myndin yfirhöndinni en hin hverfur smám saman úr mæltu máli, varðveitist þó e.t.v. í orðtökum og öðrum föstum samböndum. Þessi hafa t.d. orðið örlög ýmissa „upprunalegra" i-þágufallsmynda eins og lauki, dúki, klúti og báti, svo nokkur séu talin. Þessum orðmyndum bregður fyrir í rituðu máli en heyrast sjaldan sagðar, nema í föstum samböndum eins og einn á báti eða þegar vitnað er í fleyg orð, málshætti eða kunnar ljóðlínur: „Þá var grund gróin grænum lauki" segir í Völuspá, en á Bæjarins beztu er víst sjaldan beðið um pylsu með steiktum eða hráum lauki. Á hinn bóginn hafa allmörg karlkynsorð sem í öndverðu voru víst endingarlaus í þgf. krækt sér í þetta margnefnda -i. Valfrelsi sem þetta getur komið sér vel fyrir skáld sem yrkja undir fastmótuðum bragarháttum, þau geta þá hagað seglum eftir vindi og valið þá orðmynd sem gefur hæfilegan atkvæðafjölda hverju sinni. Þannig segir Jónas Hallgrímsson í Gunnarshólma:

Markarfljót í fögrum skógardal
dunar á eyrum.

Síðar í sama kvæði snýr hann svo við blaðinu:

Sólroðin líta enn hin öldnu fjöll
árstrauminn harða fögrum dali granda.

Eitt þeirra orða sem sýnir af sér þetta beygingarflökt í þágufalli er orðið hnífur. Það telst til a-stofna og fékk samkvæmt því endinguna -i í þágufalli meðan enn var eitthvert skikk á þessum málum; í Gylfaginningu segir t.d.:

Þjálfi, son búanda, hélt á lærlegg hafursins og spretti á knífi sínum og braut til mergjar.

Nú á dögum mun hins vegar orðið algengt að þágufallið sé endingarlaust. Þágufallsmyndin hnífi hefur þó alls ekki lagt upp laupana á sama hátt og t.d. lauki og dúki, heldur bendir ýmislegt til að hún sé að hefja gagnsókn sem gæti lengt lífdaga hennar í málinu.

Þegar leitað var í véltækum textum sem Orðabók Háskólans hefur aðgang að fundust alls 194 dæmi um nafnorðið hnífur í þágufalli⁽¹⁾. Dæmin skiptust þannig að réttur þriðjungur (65 dæmi) var án endingar en tveir þriðju hlutar (129 dæmi) með endinguna -i. Þessi niðurstaða kom undirrituðum nokkuð á óvart því að óljós (og óvísindaleg) tilfinning sagði honum að þessu væri öfugt farið. Til þess að grafast nánar fyrir um hvað hér er á seyði skal nú litið nánar á dæmin.

Þegar setningarlegt samhengi dæmanna er skoðað kemur í ljós að í tveimur þriðju hlutum þeirra (128 dæmum) stýrist þágufallið af forsetningunni með; það er sem sagt verið að gera eitthvað með hníf(i). Og til hvers skyldu menn svo helst nota hníf á prenti? Ef litið er á sagnirnar sem forsetningarliðurinn með hníf(i) stendur með, kemur eftirfarandi í ljós: Langalgengasta sögnin í dæmunum er stinga, um hana fundust 42 dæmi. Í þeim öllum er verið að lýsa ofbeldisverkum, það er m.ö.o. verið að reka fólk á hol með hnífunum. En hér bregður svo við að í yfir 90% tilvika er notuð þágufallsmyndin hnífi, einungis í fjórum dæmum af þessum 42 eru menn stungnir með hníf:

Brjálaður Finni stakk Svía á bólakaf í lærið með hníf.

Stakk þá eitt þeirra annað með hníf í hálsinn

Þótt hún hefði verið stungin með hníf í kviðinn hefði það ekki verið verra

Dómurunum fannst þó heldur ólíklegt, að sofandi maður myndi geta stungið manneskju 44 sinnum með stórum hníf.

Ef vel er að gáð sést reyndar að í þessum dæmum er óhugnaður ofbeldisins ekki í forgrunni, fyrsta dæmið einkennist af nokkrum hálfkæringi og engu líkara en mælandanum þyki þetta fyndið; það næsta segir frá óvita börnum sem naumast verða talin ábyrg gerða sinna og dæmum 3) og 4) er bara verið að lýsa mögulegum eða ímynduðum hnífsstungum en ekki raunverulegum. Þessi 42 hnífsstungudæmi virðast því benda til þess að þágufallsmyndin hnífi tengist sérstaklega ofbeldi og ódæðisverkum.

Lítum á fleiri sagnir. Alls fundust 19 dæmi um sagnirnar ógna og hóta með hníf(i). Eðli málsins samkvæmt snúast öll þau dæmi um ofbeldisverk og hér ber allt að sama brunni, í 16 tilvikum er mönnum ógnað/hótað með hnífi, einungis þrisvar með hníf. Sama er upp á teningnum með aðrar eindregnar ofbeldissagnir, alls fundust sex dæmi um sagnirnar drepa, myrða, bana og murka lífið úr ... með hníf(i) og í fjórum þeirra eru óhappaverkin unnin með hnífi; fimm dæmi fundust um samböndin ráðast á og veitast að, þar af fjögur með hnífi.

Þá er komið að sögnum sem eru hlutlausari með tilliti til ofbeldis og glæpsamlegs athæfis. Alls fundust 17 dæmi um sögnina skera með hníf(i) en nú bregður svo við að hlutfallið milli þágufallsmyndanna hníf og hnífi snýst við. Í 12 tilvikum af 17 (ca. 70%) er skorið með hníf, einungis fimm sinnum með hnífi. Ef við reynum að greina þessi dæmi eftir því hvað skorið er, kemur í ljós að sex sinnum er verið að krukka í mannslíkama. Ekki er þó einhlítt að telja öll þau dæmi til ofbeldislýsinga, á einum stað er það skurðlæknir sem heldur á hnífnum og á öðrum óvita barn; í báðum þessum tilvikum er skorið með hníf. Þriðja dæmið hljóðar svo:

Lögreglulæknirinn sem rannsakaði handlegginn kvað hákarl ekki hafa bitið hann af manni, heldur hefði hann verið skorinn af með beittum hníf

Hér er ekki fulljóst hvort hinn skorni er lífs eða liðinn þegar skorið er en það hlýtur að ráða miklu um eðli verknaðarins. Þá eru eftir þrjú dæmi sem ótvírætt snúast um ofbeldisverk. Í tveimur þeirra er skorið með hnífi en einu með hníf. Í þeim 11 dæmum sem þá standa eftir eru dauðir hlutir skornir með hníf(i). Eins og vænta má eru þetta margvíslegir hlutir:

viðarbútur
hjólbarðar lögreglubíla
ermi af skyrtu
neglur
net úr skipsskrúfu
grastoppar úr lundaholum
snæri
deig (2 dæmi)
hákarl
lax og lúða

Í átta þessara dæma er skorið með hníf, einungis þrisvar með hnífi.⁽²⁾

Enn er eftir að gera grein fyrir 35 dæmum um forsetningarliðinn með hníf(i) og skal nú farið fljótar yfir sögu. Dæmi þessi lýsa fjölbreyttum athöfnum, þar er m.a.verið að

rista (m.a. galdrastafi)
sneiða (sítrónur o.fl.)
borða
skafa (mold af strigaskóm, m.a.)
ydda fjaðurpenna
tæta sundur málverk
tálga skurðgoð
slátra hænu
teikna
veita áverka
saxa saltfisk
kljúfa smjörsköku
fjarlægja líffæri
spretta upp fóðri
strjúka yfir kæfu þar sem kötturinn hafði nartað í hana
pota í froskataugar o.fl.

Í 19 dæmanna er viðkomandi verk innt af hendi með hníf en 16 sinnum með hnífi. Í þessum 35 dæmum eru einungis fjögur sem teljast lýsa ofbeldi og þar eru ódæðin undantekningalaust unnin með hnífi:

er eins og það sé verið að sarga ... með hnífi innan í sálinni á honum

Caravaggio ...ætti jafnvel til að leggja til andstæðinga sinna með hnífi

Það hefði jafnvel ekki verið hægt að opna á honum munninn með hnífi.

lést af áverkum sem honum voru veittir með hnífi

Á hinn bóginn fundust fimm dæmi með sögninni borða og þar var í öllum tilvikum borðað með hníf.

Alls fundust 24 dæmi þar sem þgf. nafnorðsins hnífur stýrist af annarri forsetningu en með. Níu dæmi voru um orðasambandið halda á hníf(i) og var í sjö þeirra haldið á hníf, einungis tvisvar á hnífi en þar á meðal var eina ofbeldisdæmið í hópnum:

Mér þótti gaman að halda á hnífi fyrir framan hann og segjast vera gömul kona, gömul morðóð kona sem kálaði mönnum, sérstaklega ungum mönnum

Önnur dæmi með fs.+ hníf(i) skiptust þannig að sex dæmi voru um hníf en níu um hnífi.

Loks er að geta þeirra dæma þar sem hnífur stendur með áhrifssögn. Þar skal fyrst nefna orðasambandið vopnaður hníf(i) sem kom átta sinnum fyrir í dæmunum. Aðeins í einu þeirra er ofbeldismaðurinn vopnaður hníf enda er þar verið að lýsa heldur ólíkindalegum kringumstæðum:

Verið gat að öfundsjúk galdrakind lægi í felum á bak við næsta hól, vopnuð velbrýndum hníf eða flísóttu tréskafti

Í hinum dæmunum sjö, sem öll lýsa árásum og ránum er glæpamaðurinn ævinlega vopnaður hnífi. Fimm dæmi fundust um að bregða hníf(i), öll nokkuð ofbeldiskennd og er hnífi brugðið í fjórum þeirra. Það fimmta, þar sem hníf er brugðið er reyndar engu geðslegra:

Gunnar ... brá hníf sínum á barkann á útilegumanninum.

Í öðrum sex dæmum er hnífur andlag sagnarinnar stinga. Þar er í öllum tilvikum notuð þágufallsmyndin hnífi enda er þessi sögn ekki friðvænleg. Í þremur dæmanna eru það þó ekki menn heldur skepnur, dauðar eða lifandi, sem fá að kenna á hnífnum:

Stakk Dufþakur hnífi í svíra uxans og tók síðan til fótanna heim í skálann

...en stakk sjálfur hnífi sínum í hnakka uxans

Fóru menn allir frá henni á blóðvellinum en gættu þess ekki að stinga hnífi í skrokkinn

Hin þrjú dæmin eru tekin úr lögregluskýrslum og eru vart eftir hafandi.

Aðrar áhrifssagnir með hníf(i) eru sjaldgæfari, um þær fundust alls 18 dæmi, þar af sjö með hníf og 11 með hnífi. Sjö þessara dæma segja frá einhvers konar ofbeldisverkum:

Ef morðinginn ætlaði að beita hnífi, yrði hann að koma mjög nærri

... ég skar mig á hendi þegar maðurinn minn renndi hnífi eftir henni eftir að ég tapaði alslemmu eitt kvöldið í bridge -

Ég skal halda hárbeittum hnífi að barkanum á þér

... ungur maður ... hefði komið inn í [myndbanda]leiguna og haldið hnífi að hálsi sér.

...fór ungur piltur að ota hnífi að lögreglumanni ...

Þá fer hún í vasa sinn, nær hnífi og ætlar að reka í hann.

Salahuddin fannst eins og verið væri að pota í sig bitlausum hníf rétt fyrir neðan nýútsprungið barkakýlið

Eins og hér sést er þágufallsmyndin hnífi notuð í öllum dæmunum nema því síðasta, kannski gerir það útslagið að þar er hnífurinn bitlaus.

Lærðir málfræðingar vilja stundum greina á milli ólíkra sorta af þágufalli og bregða þá gjarna fyrir sig latínulærdómi. Meðal þess sem þá ber á góma er svonefnt verkfæris- eða tækisþágufall (dativus instrumentalis). Leitin að hníf(i) í þágufalli skilaði reyndar einum fimm dæmum um slíkt og er þágufallsmyndin hnífi notuð í þeim öllum:

H kipptist við eins og hann hefði verið stunginn hnífi í brjóstið

... drengur, sem blikandi hnífi/ stofninn þinn lagði?

Þann sem hefði stungið hann hnífi í kviðinn.

Björn ... rak ... upp ýlfur, eins og hann hefði verið stunginn hnífi.

Í hvert sinn sem hún dró andann var eins og hún væri stungin hnífi.

Orðalag sem þetta hljómar nokkuð hátíðlega, jafnvel fornlega, og því e.t.v. ekki að undra að „gamla" þágufallið hnífi sé þá haft um hönd. Á hinn bóginn birtist hér enn sú tilhneiging sem reynt hefur verið að ýja að í þessu skrifi: Þegar verið er að segja frá glæpum og ódæðisverkum er þágufallsmyndin hnífi miklu líklegri til að skjóta upp kollinum en sú hlutlausa mynd hníf. Ég tel því einboðið að nota þetta tækifæri til að lýsa yfir uppgötvun á nýrri sort þágufalls í íslensku; það má t.d. heita ofbeldis- eða glæpaþágufall, á latínu dativus criminalis.

Heimildir

Gylfaginning. 1997.( http://www.snerpa.is/net/snorri/gylf.htm). Netútgáfan.

Jónas Hallgrímsson. 1998. Ljóðmæli Jónasar Hallgrímssonar. (http://www.snerpa.is/net/kvaedi/jonas.htm). Netútgáfan.

Valtýr Guðmundsson. 1922. Islandsk Grammatik. København.

Völuspá. 1997. ( http://www.snerpa.is/net/kvaedi/volospa.htm). Netútgáfan.

Aftanmálsgreinar

1. Textarnir sem hér um ræðir eru annars vegar textasafn Orðabókarinnar, sem að stærstum hluta samanstendur af skáldsögum og endurminningabókum, frumsömdum og þýddum, hins vegar gagnasafn Morgunblaðsins.

2. Þar á meðal er einmitt dæmið þar sem hjólbarðar lögreglubíla koma við sögu. Þótt slíkt athæfi falli e.t.v. ekki undir ofbeldi er hér um að ræða afbrot, nánar tiltekið brot gegn valdstjórninni, sem þykir býsna alvarlegt. Einnig má benda á að þetta dæmi er tekið úr Dagbók lögreglunnar í Morgunblaðinu en sá dálkur mun skrifaður af lögreglumönnum og er ekki ólíklegt að þeir hafi tilfinningalegri afstöðu til hinna skornu hjólbarða en óbreyttir borgarar.