No Title

Aðalsteinn Eyþórsson

Af nautum og nývirkjum

Fyrir fáeinum misserum var ég nemandi Guðrúnar Kvaran í nafnfræði á kandídatsstigi í íslenskri málfræði. Um það leyti var ég haldinn einhverskonar vísindalegum eldmóði eða æsingi, enda nýsloppinn úr þriggja ára vist í helgreipum atvinnulífsins. Eins og fara gerir bauð Guðrún nemendum sínum að velja sér athugunarefni sem þeir skyldu síðan gera grein fyrir í ræðu og riti. Flestallir nemendur tóku þessu boði með stillingu og völdu sér til að mynda þróun mannanafna í tilteknu héraði eða örnefni af einhverri sort. Ég var hins vegar ekki fullkomlega ballanseraður vitsmunalega, eins og fyrr var getið, og tók mér fyrir hendur að fjalla um íslensk húsdýranöfn. ¹ Ég fór að draga að mér endalausar heimildir um nöfn klaufdýra, gróf upp gamlar kúabækur og ærtöl ásamt prentuðum skýrslum kynbótafélaga um land allt. Loks afréð ég með nokkrum trega að einskorða rannsóknina við nautanöfn. Þar með var teningnum kastað. Ég fékk nautin á heilann og hef síðan helgað mig þessu málefni eingöngu af sóttkenndri söfnunaráráttu og vanrækt allt annað. Vart þarf að taka fram að ég lauk ekki prófi hjá Guðrúnu, né heldur öðrum prófum eftir það. Það má því segja að kynni mín af Guðrúnu hafi dregið dilk² á eftir sér. Hér ætla ég að reyna að stilla mig um að fjalla beinlínis um þetta áhuga- og vandamál mitt en ekki verður þó undan nautunum vikist að öllu leyti þótt nafngiftir þeirra verði ekki gerðar að umtalsefni í bili. Allir þekkja orðatiltækið að glápa eins og naut á nývirki sem haft er um það að stara á eitthvað í forundran. Samkvæmt orðabókum merkir orðið nývirki `nýsmíði, e-ð sem er nýgert' og á orðtakið að vera dregið af því að nautpeningi er gjarnt að stara á nýmæli í umhverfinu. Halldór Halldórsson nefnir reyndar ekki þetta orðtak í orðtakasafni sínu og engin merki finnast um það í fornritum. Elsta dæmið í seðlasafni Orðabókar Háskólans er úr guðsorðabók frá fyrri hluta 18. aldar³ en næsta dæmi er hundrað árum yngra úr orðskviðasafni Guðmundar Jónssonar.⁴ Af þessu mætti ætla að orðtakið væri sprottið upp úr reynsluheimi íslenskra sveitamanna á 17. öld. Hér er þó ekki allt sem sýnist. Nýjar rannsóknir í sagnfræði, sem m.a. hafa verið kynntar í sjónvarpi, sanna að þetta orðtak getur ekki verið sprottið úr íslenskum veruleika. Á þeim tíma sem orðtakið kemur upp var tækniþekking landsmanna í molum og nánast einskorðuð við galdra. Verklegar framkvæmdir höfðu legið niðri síðan á landnámsöld, enda höfðu bændur öðrum hnöppum að hneppa svo ekki sé meira sagt. Það liggur því í augum uppi að um þetta leyti voru nývirki, þ.e. nýsmíðaðir hlutir eða mannvirki, óþekkt á Íslandi og hafði verið svo um aldir.⁵ Þau mannvirki sem enn stóðu um 1700 voru miklu eldri en nautgripirnir sem uppi voru og hafa því vart talist til nýmæla. Orðtakið að glápa eins og naut á nývirki hlýtur því að vera innflutt. Í íslenskum fornritum hef ég einungis fundið fjögur dæmi um orðið nývirki, tvö úr Íslendinga sögum, eitt úr Heimskringlu og eitt úr Nikolaus sögu erkibyskups. Dæmin eru sem hér segir:⁶

Hann lætur Gunnar koma inn undir skipið. Síðan mokar hann að snjónum og sauðamyki en í þessu kemur sveinninn með féð og reka inn og byrgja aftur hrófið. Treður féð svo að ekki sér nývirki á. ( Fljótsdæla saga 19:714)

Hann kvað já við og steypti sér niður í gólfið en húsfreyja spyrnti fæti sínum á hlemminn, féll síðan aftur í lag og sá þá hvergi nývirki á gólfinu. (Grettis saga 88:1089)

Síðan fluttu þeir Þorgils líkið upp með ánni og grófu þar niður á sandmel þeim er þar verður, bjuggu þar um eftir svo að ekki skyldi þar nývirki á sjá. (Ólafs saga helga 238:544)

... hér vegr hann inn í svá mikit gull ok lýkr aptr síðan mjök vandliga stafinn, svá at hvergi sér nývirki á. (Heilagra manna sögur II, 137)

Nú kynnu menn að halda að tilvist þessara dæma kæfi í fæðingunni kenningu mína um erlendan uppruna nývirkis. Fjarri fer því. Þessi dæmi renna reyndar frekari stoðum undir hina nýju söguskoðun eins og nú verður sýnt fram á. Í fyrsta lagi er á það að líta að í þremur tilvikum af fjórum er verið að segja frá atburðum sem gerast erlendis. Dæmið úr Grettis sögu segir frá leynifundum Þorsteins drómundar og Spesar húsfreyju austur í Miklagarði, það úr Heimskringlu segir frá því er lík Ólafs konungs helga er fólgið í sandi skammt frá Niðarósi og dæmið úr Nikolaus sögu erkibyskups segir frá spilltum kaupmanni í Austurlöndum. Þessi þrjú dæmi eru því ónothæf sem vitnisburður um verklega menningu Íslendinga. Í annan stað vekur það athygli að í öllum fjórum dæmunum er nývirki notað með neitun, það er ekki verið að lýsa nývirkjum, heldur nývirkjaleysi sem hefur auðvitað verið Íslendingum hugstæðara og því tungutamara en nývirki. Loks er ekki að sjá að nývirki merki `e-ð nýgert' eða `nýsmíðaður hlutur' í þessum dæmum. Orðið virðist öllu heldur notað í merkingunni `missmíði' eða `ummerki'. Sú merking kemur alls ekki heim við orðtakið og því verður að álykta að orðið nývirki hafi breytt um merkingu á tímabilinu frá því að ofannefndir textar voru ritaðar þar til orðtakið að glápa eins og naut á nývirki kom til sögunnar. Elsta dæmi í seðlasafni OH um nývirki er frá 1601:

Virtest oss so mikid nÿvirke a kirkiune vtann og jnnann sem þessum bordum suarar. (AM 255 4to, 151r)

Hér er merkingarbreytingin um garð gengin og nývirki farið að merkja `nýja smíði' eða `mannvirki'. Gömlu merkingunni bregður þó fyrir áfram, einkum í þjóðsögum. Þær kunna hér að varðveita eldra málstig (og e.t.v. eldra hugarfarsstig) en aðrar heimildir, enda sprottnar úr djúpi þjóðarsálarinnar eins og kunnugt er. Við getum nú dregið saman helstu niðurstöður okkar til þessa:

Orðtakið að glápa eins og naut á nývirki kemur fyrst fram í íslensku einhvern tíma á tímabilinu frá 1300-1600.
Á sama tímabili breytist merking orðsins nývirki. Það hættir að merkja `missmíði' en fer að merkja `nýsmíði'.
Verkleg menning Íslendinga var með þeim hætti á nefndu tímabili að útilokað er að þessar tvær breytingar séu sprottnar upp úr íslenskum veruleika. Þar hljóta erlend áhrif að koma til.

Hvar á þá að leita að uppsprettum orðtaksins? Hvaðan komu erlend áhrif helst á tímabilinu sem hér um ræðir? Hér verður manni ósjálfrátt hugsað til sagnfræðirannsókna Björns Þorsteinssonar:⁷ Hér sér auðvitað merki ensku aldarinnar í Íslandssögunni, hinnar fyrri ,,holskeflu engilsaxneskra áhrifa``. Í ljósi þessarar uppgötvunar verður margt augljóst sem áður var hulið. Nývirki minnir nefnilega grunsamlega mikið á enska örnefnið Newcastle og gæti sem best verið bein þýðing á því. Minna má á að íslenskun útlendra örnefna á sér langa hefð í málinu og Hafnaríslendingar á 19. öld, ekki síst þeir Fjölnisbræður, Jónas og Konráð, gerðu hana að nokkurs konar íþrótt.⁸ En hvernig tengist Newcastle nautum? Nú er mál að líta á landakort. Newcastle stendur við ána Tyne, nyrst í Englandi, þ.e.a.s. rétt sunnan við skosku landamærin. Ef við hvörflum augunum norður fyrir landamærin blasir lausn gátunnar við: Syðst í Skotlandi, handan við landamærin, er sýslan Galloway, og þarf nú ekki víðar að leita nauta. Nú er ekki ólíklegt að glöggir menn taki eftir því að Gallowaysýsla er á vesturströnd Skotlands en Newcastle nálægt austurströnd Englands. Þetta breytir þó engu um niðurstöðu okkar. Gera verður ráð fyrir að Galloway hafi öldum saman verið uppspretta göfugs nautpenings sem dreifst hafi um nálæg byggðarlög og því hafi gnægð Gallowaynauta fylgst forviða með byggingu og útþenslu Nývirkisborgar (Newcastle). Enda má nærri geta að þvílík naut hafa verið eftirsótt í nágrannasveitarfélögum Galloway þegar þau hafa á okkar dögum borist alla leið norður í Hrísey og er það þó allmiklu lengri leið og torfærari.

¹ Rætur þessarar ákvörðunar liggja trúlega í uppvexti undirritaðs í sveit á Suðurlandi. Ríflega áratugar dvöl í þéttbýli mun tæpast nægja til að brjóta af sér hlekki hugarfarsins.

² Eða vetrung öllu heldur.

³ Johann Arndt. 1731-32: Verus Christianismus, Edur Sannur Christenndomur ... Samannskrifadur af Johanne Arndt. Kbh.

⁴ Guðmundur Jónsson. 1830. Safn af íslenzkum orðskviðum ... samanlesið og í stafrofsröð sett af Guðmundi Jónssyni. Kbh.

⁵ Nákvæmar orðað: Neikvæð framleiðni í iðnaði og byggingarstarfsemi var viðvarandi ástand í hagkerfinu.

⁶ Tilvitnanir í Íslendinga sögur og Heimskringlu eru úr orðstöðulyklum sem varðveittir eru á Málvísindastofnun H.Í. og miðast við texta sem gefnir voru út í: Íslendinga sögur og þættir I-III. 1987. Ritstj. Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson. Svart á hvítu, Reykjavík; og Heimskringla. 1991. Ritstj. Bergljót S. Kristjánsdóttir, Bragi Halldórsson, Jón Torfason og Örnólfur Thorsson. Mál og menning, Reykjavík. Dæmið úr Nikolaus sögu er tekið úr útgáfu C.R. Unger. 1877. Heilagra manna sögur I-III. Christiania.

⁷ Björn Þorsteinsson. 1970. Enska öldin í sögu Íslendinga. Mál og menning, Reykjavík.

⁸ Frá þeim munu runnar nafngiftir eins og Stóðgarður (Stuttgart), Þusslaþorp (Düsseldorf), Góðviðra (Buenos Aires) og Bitra (Chile).