|
Rannsóknir
mínar beinast einkum að íslensku nútímamáli
og eru fyrst og fremst á eftirtöldum sviðum málfræðinnar:
- Beygingarfræði
- Félagsleg
málfræði og máltengslafræði
- Orðfræði
og orðabókafræði
Í
flestum verkefnum sem ég hef unnið að koma öll þessi
svið við sögu með einum eða öðrum hætti.
Erlend
áhrif á orðaforðann
Á
umliðnum árum hafa rannsóknir mínar að
verulegu leyti beinst að tökuorðum
í nútímamáli og öðrum ummerkjum
um erlend áhrif í íslenskum
textum. Einkum hef ég beint sjónum að eðli og
einkennum þessara orða og því hvernig þau
laga sig að íslensku hljóð- og beygingakerfi en
verkefnin hafa líka falið í sér umfangsmikla
efnissöfnun. Áhuginn beindist fyrst að tökuorðum
og beygingarlegri aðlögun þeirra í tengslum við
cand.mag.-ritgerð mína, Beygingakerfi
nafnorða í nútímaíslensku,
sem var gefin út 1993 (sjá ritaskrá).
Á
árunum 1994-99 tók ég, ásamt Guðrúnu
Kvaran, þátt í samvinnuverkefni um ensk tökuorð
í sextán Evrópumálum undir stjórn
Manfreds Görlach, prófessors við háskólann
í Köln. Verkefnið gekk undir vinnuheitinu UDASEL og
afraksturinn birtist í þremur bókum, orðabókinni
A
Dictionary of European Anglicisms
(2001),
greinasafni um ensk áhrif í evrópskum tungumálum,
English in Europe
(2002), og bókaskrá, An
Annotated Bibliography of European Anglicisms (2002; sjá
ritaskrá).
Í
kjölfar þessa verkefnis fengum við Guðrún
Kvaran styrk úr rannsóknasjóði HÍ til
að skoða erlend áhrif á íslenskan orðaforða
á breiðari grundvelli. Við söfnuðum dæmum
um tökuorð úr ýmsum málum úr völdum
íslenskum textum frá tímabilinu 1930-80, alls um
3000 bls. Orðin voru greind m.t.t. uppruna, aldurs þeirra
í íslensku, merkingar, málfræðilegra
einkenna o.s.frv. og loks var búið um efnið í
gagnagrunni. Þessi gögn höfum við svo nýtt
á ýmsan hátt í fyrirlestrum og greinaskrifum
(sjá ritaskrá).
Frá
árinu 2001 hef ég rannsakað talsvert umfang og eðli
orða af erlendum uppruna, einkum orða úr ensku, í
íslenskum textum af mismunandi tagi og borið saman niðurstöðurnar.
Bæði hef ég kannað slík orð í
talmáli og byggt þar á gögnum úr ÍSTAL-
íslenskum talmálsbanka (óformleg samtöl),
sem safnað var í verkefni sem ég átti aðild
að, og í rituðum textum, bæði dagblaðamáli
og óútgefnum dagbókum. Einnig hef ég skoðað
og borið saman tökuorð í sumum þessara texta
eftir aldri þeirra sem skrifuðu þá. Niðurstöður
þessara rannsókna hef ég kynnt í fyrirlestrum
og greinum (sjá ritaskrá).
Frá
2001 hef ég átt aðild að norrænni samanburðarrannsókn
á nýlegum
aðkomuorðum í Norðurlandamálum. Rannsóknin
beinist að því að kanna umfang, eðli og einkenni
aðkomuorða, þ.e.a.s. orða af erlendum uppruna, í
íslensku, norsku, sænsku, finnlandssænsku, finnsku,
dönsku og færeysku og er einkum lögð áhersla
á orð sem hafa borist í þessi mál eftir
1945. Einnig er leitast við að varpa ljósi á viðhorf
til erlendra máláhrifa, bæði hjá opinberum
aðilum og almennum málnotendum í hverju landi. Rannsóknaraðferðir
eru samræmdar og veigamikill þáttur rannsóknarinnar
er samanburður niðurstaðna frá öllum málfélögunum.
Að rannsókninni stendur net málvísindamanna
og háskólastúdenta og hún er styrkt af NorFA
og Norrænu málráði auk rannsóknasjóða
í hverju landi, þ.á m. rannsóknasjóði
HÍ. Rannsóknin er viðamikil og margþætt
en ég ber ábyrgð á þeim hluta hennar
sem snýr að aðlögun aðkomuorða í
íslensku tal- og ritmáli. Niðurstöður einstakra
rannsóknarþátta og verkefnisins í heild verða
gefnar út í sérstakri ritröð.
Tilbrigði
í setningagerð
Á
árunum 2005-2007 átti ég aðild að verkefninu
Tilbrigði í setningagerð
og sat í stjórn þess. Verkefnisstjóri var
Höskuldur Þráinsson, prófessor við Hugvísindadeild
Háskóla Íslands og verkefnið naut öndvegsstyrks
frá Rannís árin 2005-2007.
Verkefnið
fólí sér víðtækar rannsóknir
á ýmiss konar tilbrigðum í íslensku
nútímamáli og tengslum þeirra við ytri
þætti eins og búsetu, aldur og kyn málhafa.
Rannsóknirnar byggja bæði á spurningakönnunum
sem lagðar voru fyrir fólk á ýmsum aldri víðs
vegar á landinu og á viðamikilli söfnun texta,
einkum úr talmáli. Unnið er að útgáfu
bókar með helstu niðurstöðum rannsóknarinnar
(ritstjóri Höskuldur Þráinsson).
Íslenski
rannsóknarhópurinn á aðild að norrænu
rannsóknarneti, ScanDiaSyn
(Scandinavian Dialect Syntax), og samvinna er við ýmis rannsóknarverkefni
bæði hér á landi og erlendis. Nýlega
var sett á laggirnar nýtt rannsóknarnet, N'CLAV
(Nordic Collaboration on Language Variation studies), með styrk
frá NordForsk (2010-2012) og sit ég í stjórn
þess.
Orðabókanotkun
og orðabókamenning á Íslandi
Í
samvinnu við Jón Hilmar Jónsson vinn ég nú
að rannsóknum
á orðabókanotkun á Íslandi. Verkefnið
fékk styrk úr rannsóknasjóði Háskóla
Íslands 2007 og á árinu hefur verið unnið
að undirbúningi og gagnasöfnun. Rannsóknirnar
byggjast á tveimur spurningakönnunum. Önnur er lögð
fyrir háskólastúdenta í íslenskunámi
en hin fyrir móðurmálskennara. Efnisöflun í
fyrsta áfanga er lokið og nú er unnið að úrvinnslu
og greiningu gagna. Helstu niðurstöður verða kynntar
á árinu 2008.
Orðaforði
talmáls og ritmáls
Á
árunum 1999-2001 átti ég aðild að verkefni
sem hafði að markmiði að safna efni í gagnabanka
með íslensku talmáli, ÍSTAL.
Tekin voru upp rúmlega 30 óformleg og sjálfsprottin
samtöl og þau skráð nákvæmlega. Bæði
hljóðritin og skráningin eru til í rafrænu
formi en ekki hefur tekist að ljúka verkefninu þannig
að hægt sé að gera efnið öllum aðgengilegt.
Það hefur eigi að síður verið notað
talsvert við rannsóknir af aðstandendum þess. Sjálf
hef ég einkum skoðað orðaforðann og borið
hann saman við gögn úr ritmáli og gert grein
fyrir niðurstöðunum í fyrirlestrum og greinum (sjá
ritaskrá).
|