Áðan
Mörg atviksorð hafa það hlutverk að marka því sem um er fjallað
stað í tíma og rúmi. Meðal helstu og algengustu orða af því tagi
eru atviksorðin hér og nú, þar og
þá. Hin fyrrnefndu festa það sem um ræðir við aðstæður
mælandans hverju sinni, hin síðarnefndu vísa til stað- eða
tímasetningar sem komið hefur fram í undanfarandi ummælum eða samtali.
Önnur atviksorð lýsa annars konar afstöðu að þessu leyti.
Þar á meðal eru orð sem vísa til framtíðar eða fortíðar gagnvart
þeim tíma sem fólginn er í orðunum nú og þá.
Orðið bráðum hefur einkum það hlutverk að tákna nána
framtíð gagnvart þeim tíma sem ummælin eru bundin. Sambærileg
táknun á náinni fortíð er fólgin í atviksorðinu áðan.
Notkun orðsins áðan fer jafnan saman við þátíðarmynd
sagnarinnar, sem þá vísar til tiltekins ástands, atburðar eða
athafnar í nýliðinni fortíð. Önnur atviksorð með fortíðarmerkingu,
svo sem orðið nýlega, hafa rýmri vísun að þessu leyti:
Sú rúma fortíðarvísun, sem samsetta sagnmyndin felur í sér í
síðustu setningunni, stangast á við fyrrgreint merkingarhlutverk orðsins
áðan, svo að setningin verður ótæk.
Á hinn bóginn má skerpa nálægðina við þann tímapunkt sem ummælin
eru bundin, með því að bæta ákvæðisorði framan við áðan:
Ákvæðisorðin hérna og þarna eru
athyglisverð í þessu sambandi, því auk þess að fela í sér staðarvísun
hafa þau það hlutverk að gefa þeim sem talað er til eða rætt við
til kynna að vísað sé til aðstæðna sem viðmælanda eiga að vera kunnar:
Orðabækur um fornmálið og tiltæk dæmi úr fornum textum sýna fyrst
og fremst það merkingarhlutverk orðsins áðan sem hér var rakið.
Þó er, einkum í bundnu máli, að finna dæmi þar sem vísunin getur
sýnst rýmri, svo sem eftirfarandi dæmi úr Grímnismálum:
Munurinn á málnotkun að fornu og nýju er þó skýrastur að því leyti
að í fornu máli bregður
fyrir ákvæðisorðum sem marka orðinu áðan annars konar og rýmri
tímaafstöðu en við á í nútímamáli, sbr. eftirfarandi dæmi sem tilgreind
eru í fornmálsorðabók Árnanefndar,
Ordbog over det norröne prosasprog:
Fyrra dæmið er úr Gísla sögu, hið síðara úr Péturs sögu
postula.
En þótt hér séu greinileg frávik frá nútíma málvenju virðist
grundvallarmerking orðsins áðan vera fyrir hendi þegar
í fornu máli. Þegar litið er til annarra atviksorða á sama merkingarsviði
má benda á að sú staða kann að hafa haft áhrif á merkingarþróun orðsins
bráðum, sem á sama hátt sækir viðmiðun sína í tíma ummælanna
sjálfra en hafði áður rýmra merkingarhlutverk (sbr. Jón Hilmar Jónsson
2000).
Ég sá hann hérna nýlega.
Ég sá hann hérna áðan.
Hefurðu séð hann nýlega?
*Hefurðu séð hann áðan?
Ég heyrði í henni rétt áðan.
Hann sagði þetta núna áðan.
Hún hringdi núna rétt áðan.
Ég hélt því fram hérna áðan að þessu þyrfti að breyta.
Hvað áttirðu við þarna áðan?
Óðinn ek nú heiti, Yggr ek áðan hét,
hétomk Þundr fyrir þat ...
hvort er Ingialdr bonnde heima? Laungu
aadan rere hann til eyiarinnar, sagde hon.
Sa maðr...kom til fundar við mik fyrir stundu aðan.
Heimildir
Ritmálssafn Orðabókar Háskólans.
Textasafn Orðabókar Háskólans.
Ordbog over det norrøne prosasprog. 1: a-bam. Redigeret af Helle
Degnbol, Bent Chr. Jacobsen, Eva Rode, Christopher Sanders,
Þorbjörg Helgadóttir. Udgivet af Den arnamagnæanske kommission.
København 1995.
Jón Hilmar Jónsson 1982. Um vísiorð í íslensku og viðskeytið -na.
Íslenskt mál 4: 221-262. 1982.
Jón Hilmar Jónsson 2000. Bráðum. Orðhagi, afmæliskveðja til Jóns
Aðalsteins Jónssonar 12. október 2000. Bls. 72-79.
Jón Hilmar Jónsson
jhj@lexis.hi.is