Ašilar vinnumarkašarins

Ķ lżšręšisžjóšfélögum žykir miklu varša aš samiš sé um kaup og kjör ķ frjįlsum samningum žeirra sem greiša laun og žeirra sem fį laun fyrir vinnu sķna. Hagsmunabarįtta žessara tveggja hópa hefur löngum veriš hörš og įtakamikil en ķ seinni tķš hefur hśn fengiš stillilegra yfirbragš, minna fer fyrir haršvķtugum įtökum og aš sama skapi meira fyrir samrįši um rįšstafanir sem žykja vęnlegar til įrangurs fyrir bįša ašila og žjóšfélagiš ķ heild. Žetta kemur m.a. fram ķ hófstilltara oršfęri ķ opinberri umręšu um launa- og kjaramįl. Til marks um žį įherslu sem lögš er į samrįš og samįbyrgš žeirra sem rįša įkvöršunum um kaup og kjör og sameiginlegt hlutverk žeirra er heitiš ašilar vinnumarkašarins sem nś heyrist ę oftar.

Innbyršis afstaša og andstętt hlutverk hefur aš vissu marki endurspeglast ķ heitum žeirra sem hér takast į. Žegar į 19. öld komu fram heiti sem vitna um žį afstöšu aš žeir sem rįša menn til vinnu séu veitendur en žeir sem vinnuna fį séu žiggjendur. Frį žeim tķma eru heitin verkveitandi, atvinnuveitandi og vinnuveitandi. Žaš sķšastnefnda lifir enn góšu lķfi ķ mįlinu. En hér hafa einnig komiš fram heiti žar sem vķsaš er til hlutverks og stöšu įn žess aš minnt sé į afstöšuna til žeirra sem rįšnir eru til vinnunnar. Lķfseigasta heitiš af žvķ tagi er atvinnurekandi sem fram kemur ķ lok 19. aldar. Annaš heiti frį sama tķmabili er verkeigandi. Žį viršist oršiš verkmeistari einnig hafa veriš notaš ķ žessari merkingu į 19. öld en žaš orš er annars mun eldra ķ mįlinu ķ merkingunni 'išnmeistari'.

Stéttarvitund og tķšarandi hefur aš vonum ekki sķšur mótaš žau heiti sem vķsa til žeirra sem rįšnir eru til vinnu. Žar hafa heitin vinnužiggjandi og atvinnužiggjandi, sem koma fram seint į 19. öld, vikiš til hlišar. Žaš gildir einnig um oršiš vinnužegi, sem fram kemur ögn sķšar. Önnur heiti vķsa į hlutlausari hįtt til starfs og stöšu. Oršiš verknašarmašur kemur fram um mišja 19. öld, og žeir sem annast launaša vinnu eru einnig nefndir vinnendur um og eftir aldamótin 1900. Į žeim tķma ber žó einna mest į žremur heitum sem öll eiga sér eldri sögu ķ mįlinu ķ almennari merkingu. Žetta eru heitin verkmašur, verkamašur og vinnumašur. Heitiš verkamašur hefur oršiš hinum heitunum yfirsterkara, enda styšst žaš viš ašrar samsetningar meš sama sniši, svo sem verkalżšur og verkafólk.

Žetta oršafar og sį fjölbreytileiki sem žar birtist sżnir vel aš afstašan til žeirra hugtaka og fyrirbęra sem oršin tįkna getur rįšiš miklu um oršaval og oršmyndun og żtt undir myndun samheita.

Heimildir
Ritmįlssafn Oršabókar Hįskólans.
Johan Fritzner. Ordbog over det gamle norske sprog. Nytt uforandret opptrykk av 2. utgave (1883-1896). Oslo 1954.