Áfengi er áleitið umræðuefni á ýmsum vettvangi. Umræðan snýst gjarna um það hvaða áhrif áfengi hefur á mannlífið, hlutverk þess sem söluvöru og þær reglur sem talið er að gilda þurfi um meðferð þess. Hér á ekki við að blanda sér í þessa umræðu, heldur verður aðeins hugað að orðinu sem slíku, myndun þess og uppruna.

Orðið áfengi á sér gamlar rætur og er sýnilega tengt sögninni fá og forsetningunni á. Sagnarsambandið kemur enda fram í fornu máli í merkingu sem greinilega býr að baki nafnorðinu. Í orðabók Fritzners um fornmálið er tilgreint sambandið drykkr fær á e-n og vísað til þriggja heimilda því til staðfestingar. Sagnarstofninn og forsetningin fara einnig saman í lýsingarorðinu áfengur sem dæmi eru um þegar í fornmáli, eins og orðabók Árnasafns í Kaupmannahöfn vitnar um (hér eru dæmin sýnd með samræmdum nútímarithætti):

• Lætur hann óspart ölið, það er áfengast var til.

• Þeir drukku fast um kvöldið áfengt munngát.

• Aldrei drakk hann áfengan drykk, svo að hann spillti viti sínu.

Af sömu orðstofnum er einnig myndað lýsingarorðið áfenginn, sbr. eftirfarandi dæmi sem tilgreind eru í orðabók Árnasafns:

• þar var og áfenginn mjöður og mjög drukkið.

• Þessi maður Jóhannes mun mikill verða í guðs augliti, og mun hann eigi drekka vín eða áfenginn drykk.

Síðarnefnda orðið hefur ekki haldið velli en orðið áfengur hefur lifað góðu lífi allar götur til nútímamáls.

Elstu nafnorð af þessum orðstofnum sem vart verður í ritheimildum eru kvenkynsorðin áfengja og áfengni. Hið fyrrnefnda kemur fram um miðja 17. öld, í riti eftir séra Pál Björnsson í Selárdal, í samsetningunni áfengjudrykkur:

• þeyr af asettu raadi syndga, og giefa suo synu synd þystu hiarta þann afeyngudryck.

Annað dæmi um orðið áfengja er frá byrjun 18. aldar, í sambandinu áfengja drykkjarins. Orðið áfengni kemur fram í Ferðabók Tómasar Sæmundssonar frá fyrri hluta 19. aldar, þar sem hann segir svo um eðli og einkenni vína:

• Vínin eru nú harla margbreytt, sem kemur af eðli berjanna og tilbúningi vínsins. Þau eru öll annaðhvört rauð eður ljós, og hvör um sig margvíslig að sætleik og áfengni.

Þessi orð, sem vísa til vínandamagns og árifamáttar hins áfenga drykkjar, hafa ekki fest sig í sessi.

Þá er loks komið að því orði sem hér er haft að yfirskrift, nafnorðinu áfengi. Ritheimildir benda til þess að það sé yngsta orðið í þessari fjölskyldu, því það kemur ekki fram í söfnum Orðabókarinnar fyrr en seint á 19. öld, og þá bæði sem sjálfstætt orð og í samsetningum. Meðal elstu samsetninga orðsins eru áfengisvín og áfengisöl en af þeim má ráða að upphafleg merking orðsins lúti að styrkleika drykkjarins, eins og í orðunum áfengja og áfengni, sem fyrr voru nefnd. Sú merking hefur þó fljótlega vikið fyrir þeirri merkingu sem endurspeglast í samsetningum eins og áfengisvara, áfengistollur, áfengissala og áfengisbann, sem öll koma fram í lok 19. aldar, og vísa til áfengra drykkja sem framleiðslu- og söluvöru. Segja má að með þessari orðmyndun sé svarað kalli tímans, þegar áfengir drykkir og meðferð þeirra er orðin að félagslegu og menningarlegu fyrirbæri sem útheimtir ýmiss konar starfsemi, með tilheyrandi reglum, boðum og bönnum, og veldur þeirri áköfu umræðu sem enn stendur.

Heimildir: