Eldri orð vikunnar

Ávísun
no., kvk.

Notkun og uppruni
Orðið ávísun hefur tvenns konar merkingu. Annars vegar merkir það 'tilvísun, ábending' en hins vegar er um að ræða 'sérprentað blað, ígildi peninga'. Fyrri merkingin er eldri og á Orðabók Háskólans um hana dæmi í ritmálssafni frá 17. öld.

  • kom honum til handa bréfleg ávísun ... sira Páls Björnssonar ... hvar inni hann segir sig med sanni spurt hafa.
  • at gefa bændum skírari ávísun um þessar fyrstu og einfölduztu grunn-maskínur.
  • féck bréf og ávísun um þad ... ad Hóla-skóli skyldi afleggjast.

Ekki er alveg ljóst af dæmum Orðabókarinnar hvenær farið er að nota ávísanir í þeirri gerð sem gjaldgengar eru í bönkum núna. Frá miðri 19. öld er þetta dæmi í ritmálssafni:

  • sendi mér ávísun upp á 200 spesíur.

Þarna er að öllum líkindum átt við ávísun í svipaðri merkingu og notuð er nú, þ.e. einhvers konar bréflega tilvísun á peninga. Önnur dæmi frá svipuðum tíma sýna að farið var að nota ávísanir sem gjaldmiðil:
  • sendi ég yður ávísun hér með upp á 35 rd.
  • ávísun upp á bankana eðr önnur verzlanhús.
  • Það mun síðar verða ákveðið ... með hvaða skilyrðum peningum verðr víxlað gegn ávísunum.

Í lok 19. aldar fer að bera á orðinu ávísanabók en þar er átt við hefti með ávísunum. Þar er um að ræða þýðingu úr ensku checkbook:
  • gefur hann [þ.e. bankinn] sjálfr viðskiftamanni ávísana-bók (check-book.
  • mjög margir menn ganga aldrei svo út, að þeir hafi ekki banka ávísana-bók sína í vasanum.

Orðið ávísanaeyðublað er sömuleiðis frá lokum 19. aldar en ávísanahefti virðist heldur yngra eða frá því snemma á 20. öld. Samhliða orðinu ávísun voru í notkun orðin tékki og tékkávísun. Um síðara orðið er t.d. þetta dæmi í ritmálssafni:
  • Tjekk-ávísun skal svo gjöra, að hún til greini: nafnið tjekk-ávísun eða check með berum orðum í sjálfum textanum ...;

Tékkanum fylgja síðan ýmsar samsetningar eins og tékkareikningur, tékkhefti og tékkbók.

Heimildir:

  • Ritmálsskrá OH
  • Íslensk orðabók. 2002. Ritstjóri: Mörður Árnason. Edda, Reykjavík.