|
baldýra (baldera, baldéra)
sögn
Merking
sauma út með tveimur þráðum, gylltum eða silfruðum vírþræði sem
strekktur er yfir útskorið mynstur á réttunni og tvinna sem festir
vírþráðinn niður frá röngunni. Stundum er einnig notað mislitt silki á
réttunni. Mynstrið er oftast e.k. blómamynstur og eru blöðin þá skorin
úr pergamenti eða öðru stífu efni sem lagt er ofan á undirlagið sem
oftast er flauel sem liggur á stífu undirlagi sem oft er einnig
pergament.
Á milli blaðanna er lagðar snúrur, oftast úr vírþræði, ásamt pallíettum
og kantalíum.
Baldýring er þekkt á íslenskum kvenbúningum a.m.k. frá 18. öld og er höfð
á upphlutsborðum, kraga faldbúnings og treyjubörmum faldbúnings og
skautbúnings og á
bryddingu á treyjuermum skautbúningsins. Þá munu baldýruð belti og
peysufataslifsi einnig hafa tíðkast nokkuð. Baldýring var ekki einhöfð á
kvenbúninga, hún var t.d. einnig notuð á kraga og uppslög á einkennisbúningum
embættismanna og enn er hún notuð í kirkjulist, t.d. á messuskrúða.
Uppruni og aldur
Tökuorð úr dönsku baldyre en þangað er orðið komið úr frönsku
bordure ‘borði’. Upphaflega mun orðið, bæði í dönsku og
íslensku, hafa verið notað um ýmiss konar útsaum en í dönsku færðist
notkunin yfir á eina ákveðna gerð af hvítsaumi, e.k. flatsaum. Í
íslensku þrengdist merkingin líka en átti við þá gerð af útsaumi sem
lýst er í merkingarskýringunni hér að ofan. Sá útsaumur var einnig
tíðkaður víða um Evrópu en gekk í Danmörku undir heitinu guldsøm.
Elsta dæmi um baldýra í ritmálssafni Orðabókarinnar eru frá 17. öld en um
baldera og baldéra eru dæmi frá því eftir miðja 18. öld. Orð sem
dregin eru af sögninni í ritmálssafni Orðabókarinnar eru
lýsingarorðin baldýraður (17m) og balderaður
(20m) og nafnorðin baldýran (Orðabók Grunnavíkur-Jóns 1734-1779),
baldýrun (18s), baldýring (19s) og baldering (19s).
Dæmi
vppa huørn [þ.e. klæðafald] ad miøg konstlega og merkelega voru
baldyrud edur aasaumud þau tiju Guds Bodord. (Húspostilla Gísla
Þorlákssonar 1667-1670)
at Baldyra, à Danico at Baldyre, flores diversi coloris acu
pingere. et baldyradr, adj. inde. (Orðabók Jóns Ólafssonar úr Grunnavík
1734-1779)
*og baldérað þar með belti um líf, / beisivikt. (Stefán Ólafsson.
Kvæði I, 17ms)
Við uppdrætti þá [þ.e. á faldbúninga], sem ætlaðir eru til að baldýra, er
bezt að þræða teiknaða pappírinn vandlega á borðann og sauma
pergamentsrósirnar ofaná. (Guðrún Gísladóttir. Um íslenzkan faldbúning. 1878)
Heimildir
Ritmálssafn Orðabókar Háskólans.
Seðlasafn úr orðabókarhandriti Jóns Ólafssonar úr Grunnavík.
Elsa E. Guðjónsson. Íslenzkir þjóðbúningar kvenna. Bókaútgáfa Menningarsjóðs. Reykjavík, 1969.
Fríður Ólafsdóttir. Upphlutur á 20. öld. Bókaútgáfan Óðinn hf. Reykjavík, 1994.
Íslensk orðabók - tölvuútgáfa. Edda hf. Reykjavík, 2000.
Íslensk orðsifjabók eftir Ásgeir Blöndal Magnússon. Orðabók Háskólans. Reykjavík, 1989.
Ordbog over det danske sprog. Gyldendal. København, 1919.
Ordbog over det danske sprog. Supplement. Gyldendal. København, 1992.
Salomonsens Konversations leksikon. A/S J. H. Schultz Forlagsboghandel. København, 1922.
|