Algengt er að tala um að eitthvað dragi dilk á eftir sér, einkum
hafi það slæmar afleiðingar. Einnig er talað um að draga í dilka,
oft notað um að flokka fólk, t.d. eftir skoðunum. Uppruni þessara
orðatiltækja er flestum ljós, orðið dilkur er til í nokkrum
merkingum eins og kunnugt er. Í orðabók Menningarsjóðs (OM) eru
tilgreindar þessar merkingar undir orðinu dilkur: dilklamb, lamb
(folald, kálfur) sem sýgur móður sína, lamb á hausti: [sbr.] dilkakjöt. Einnig er þar merkingin `afgirtur hluti (hólf) fjárréttar'.
Síðan eru greind orðatiltækin hér í upphafi. Í gamla landbúnaðarþjóðfélaginu tíðkaðist að stía sundur ám og lömbum
skömmu eftir sauðburð á vorin. Lömbin voru rekin á fjall en ærnar hafðar
í gæslu heimahögum og mjólkaðar um sumarið heima. Að sínu leyti gilti hið sama um
ungviði nautgripa og hrossa, kálfar gengu ekki undir kúnum né folöld
undir merum nema takmarkaðan tíma. Fyrir kom þó að ungviði, t.d. lömb,
gengu af einhverjum ástæðum allt sumarið undir mæðrum sínum og nærðust
þannig á móðurmjólkinni. Þá var lambið nefnt dilkur og ærin
dilksuga, þ.e. sogin af dilk. Ef kálfur eða folald gengu af
einhverjum ástæðum lengur en venja var undir móðurinni voru þau
sömuleiðis nefnd dilkar og foreldrið t.d. folaldssuga. Þegar
kindakjöt varð markaðsvara og lambakjötið vinsælt var hætt að færa
lömbin frá ánum og þau gengu þá undir mæðrunum allt sumarið og komu
dilkar heim að hausti, miklu vænni en móðurlausu lömbin höfðu komið úr
sumarhögunum áður.
Orðið dilkur er gamalt í málinu, kemur þegar fyrir að fornu og
merkir ungviði búfjár sem gengur með móður sinni og skiptir þá ekki máli
hvort um er að ræða afkvæmi sauðfjár, nautgripa, hrossa eða svína. Orðið
á sér samsvaranir í grannmálunum og rót þess, di-, er ævaforn og
geymir merkinguna `sjúga', sbr. dönsku die og sænsku dia
`vera á brjósti'. Í sænskum mállýskum og fornensku er til orðstofninn
del- og merkir `speni, geirvarta'. Viðskeytið -k- í orðinu
dilkur er algengt í dýranöfnum (Sjá Ásgeir Bl. Magnússon 1989,
bls. xviii og 114). Merkingin `afgirtur hluti (hólf) fjárréttar' í orðinu dilkur er
dregin af líkingu við á sem leiðir dilk, afstöðu lítils réttarhólfs til
stærri hluta réttarinnar (Á.Bl.M., bls. 114). Orðatiltækið að draga
dilk á eftir sér er sömuleiðis líking við móður og lamb. Orðasambandið
að draga í dilka er hins vegar fengið úr réttunum, féð er flokkað,
dregið úr fjöldanum, almenningi, í einstök hólf tiltekinna eigenda eða
bæja. Heimildir: Á.Bl.M.: Ásgeir Bl. Magnússon 1989. Ásgeir Blöndal Magnússon 1989. Íslensk orðsifjabók. Reykjavík 1989. Gagnasafn Orðabókar Háskólans: http://www.lexis.hi.is Johan Fritzner. Ordbog over det gamle norske Sprog. Første
Bind. Christiania 1886. OM: Íslensk orðabók handa skólum og almenningi. Önnur
útgáfa, aukin og bætt. Ritstjóri Árni Böðvarsson. Reykjavík: Bókaútgáfa
Menningarsjóðs 1983.