frí
nafnorð, hvorugkyn
Merking
leyfi (frá störfum), orlof
Aldur og uppruni
Í söfnum Orðabókar Háskólans eru dæmi um nafnorðið frí (og einnig samstofna lýsingarorð frí) allt frá 16. öld en elstu dæmin sýna allfrábrugðna notkun og merkingu en þá sem nú tíðkast. Í þeim kemur orðið einkum fyrir í sambandinu með frí sem einkum virðist vísa til endurgjaldslausra afnota af einhvers konar aðstöðu, þ.e.a.s. leyfi til að nota eitthvað eða njóta einhvers án þess að greiða fyrir það. Það er ekki fyrr en í lok átjándu aldar og byrjun þeirrar nítjándu að fram koma dæmi um nútímamerkingu orðsins, þ.e.a.s. 'leyfi frá störfum'.
Sögnin fría kemur fyrir þegar í fornu máli en eigi að síður eru öll þessi orð talin vera tökuorð, sögnin úr miðlágþýsku en nafnorðið og lýsingarorðið úr dönsku.
Dæmi
16. öld :
- Þar skal huert skip hafa höfn med frij sem þad kann fyrst ad ad bera.
17. öld:
- Hólakirkja og Hólabiskupsdæmi skyldi standa með frí og feligheit fyrir biskup Mattheo.
18. öld:
- Skipastöður með frí fyrir eitt skip hafa þessar jarðir í Þorlákshöfn.
- géfa vinnukonum frí hverja laugardagskvøldvøku.
19. öld:
- að gefa frí einstaka daga er bannað strengiliga.
- kaupmenn [ [...]] gefa þjónum sínum frí einn virkan dag.
20. öld:
- Er þá oft gefið frí í skólanum.
- hann var svo mikill málhreinsunarmaður, að hann bar sér aldrei orðið ,,frí`` í munn, heldur notaði orðið undanþága.
Fleiri dæmi um orðið eru í gagnasafni Orðabókarinnar.
Heimildir
- Ritmálssafn Orðabókar Háskólans
- Íslensk orðsifjabók eftir Ásgeir Blöndal Magnússon. Reykjavík: Orðabók Háskólans 1989
- Íslensk orðabók - tölvuútgáfa. Reykjavík: Edda 2000