Hugtak
Ķ ķslensku hafa löngum veriš smķšuš nż orš af innlendri rót
um nż hugtök. Žegar vel tekst til hęttum viš fljótt aš skynja
aš um nżyrši sé aš ręša og oršiš veršur sjįlfsagšur tįkngervingur
žeirrar merkingar sem ķ žvķ er fólgin.
Um žetta er sjįlft oršiš
hugtak,
gott dęmi.
Oršiš kemur fyrst fram ķ ritmįlssafni Oršabókar Hįskólans
į sķšustu įratugum 19. aldar. Dęmi um notkun oršsins ķ
Hugsunarfręši Eirķks Briem sżnir aš
žaš er myndaš sem jafnheiti viš danska oršiš
begreb
og hefur aš nokkru leyti mótast af samsetta oršinu
hugmynd sem žį var oršiš
rótgróiš ķ mįlinu:
Hugmynd veršur žaš, sem vjer köllum hugtak (Begreb), žegar žaš er
nįkvęmlega įkvešiš, hvaš ķ henni liggur.
Reyndar kemur fram aš oršiš hugmynd hefur veriš notaš ķ sömu merkingu
fyrr į öldinni, t.d. ķ Fjölni.
Ķ Almennri sįlarfręši vķkur Įgśst H. Bjarnason aš sambandi žessara
tveggja orša og rökstyšur hvers vegna hann velur oršiš
hugtak:
og žvķ nefni ég žaš ekki hugmynd, heldur hugtak, žvķ aš žaš
er eins og hugurinn taki žessa įkvešnu eiginleika taki,
meš žvķ žannig aš greina žį frį öšrum eiginleikum og gefa
žeim sérstakt heiti.
Gušmundur Finnbogason leišir hugann aš myndun oršsins ķ ritinu
Hugur og heimur:
Eg veit ekki meš vissu hver myndaš hefir oršiš hugtak,
en žaš er vel gert og viturlega. Žaš er snišiš eftir
oršinu handtak.
Ķ Tķmariti Verkfręšingafélags Ķslands įriš 1919 er einnig staldraš viš
skyldleika oršanna hugtak og handtak, žar sem vikiš er
aš sambandi orša og hugtaka:
vjer žurfum ekki fremur eitt orš fyrir hvert hugtak, en
sķna hönd fyrir hvert handtak.
Nś er oršiš hugtak löngu oršiš fast ķ sessi og myndun oršsins veldur
okkur ekki lengur heilabrotum. En samband orša og hugtaka er sķgilt
umhugsunarefni, jafnt nś og fyrir nęrri hundraš įrum, žegar Gušmundur
Finnbogason komst svo aš orši ķ ritinu Hugur og heimur:
Enginn skynjar annars hugtök, en oršin mį skynja.
Žau eru eins konar įvķsanir, er menn gefa hver
į annars huga.
Jón Hilmar Jónsson
jhj@lexis.hi.is