Notkun og merking

Ķ Ķslenskri oršabók (2002) eru gefnar upp tvęr merkingar nafnoršsins jeppi og er sś fyrri skżrš svo:

sterkbyggšur bķll meš hįtt undir öxlum, meš drifi į öllum hjólum og millikassa til aš breyta drifstyrknum, upphaflega geršur til aksturs į vegleysum eša vondum vegum

Seinni merkingin er merkt sem slangur og tilfęrš samheitin gaur og mannkerti. Nokkur dęmi um slķka notkun oršsins er aš finna ķ talmįlssafni OH, og er žess žį stundum getiš aš žaš sé helst haft um menn sem lįta mikiš į sér bera eša eru uppivöšslusamir.

Loks mį nefna aš Oršabók um slangur (Möršur Įrnason, Svavar Sigmundsson og Örnólfur Thorsson 1982) gefur einnig upp žrišju merkinguna: nżliši į togara.

Saga og uppruni

Venjulega er haft fyrir satt aš oršiš jeppi sé dregiš af enska heitinu jeep sem haft var um létta og sterkbyggša torfęrubķla bandarķska hersins ķ seinni heimsstyrjöld. Žessi farartęki bįrust fyrst hingaš til lands meš hernįmslišinu og eftir strķšiš, žegar fariš var aš framleiša bķlana fyrir almennan markaš, uršu žeir vinsęlir į Ķslandi, einkum til sveita. Ķ upphafi voru žaš vķst einungis arftakar bandarķska herbķlsins (Willysjeppar) sem bįru jeppanafniš en žegar fleiri tegundir sambęrilegra farartękja fóru aš flytjast til landsins voru žeir einnig nefndir jeppar. Elsta dęmi um oršiš jeppi ķ merkingunni 'bķll' sem Oršabókinni er kunnugt um er śr leikritinu Leynimelur 13 eftir Emil Thoroddsen og Harald Į Siguršsson en žaš var frumsżnt įriš 1943.

Žaš mį kallast nokkuš sérkennilegt aš ķslenska heitiš jeppi viršist dregiš af rithętti enska oršsins jeep fremur en af framburši. Hefši framburšurinn rįšiš (eins og t.d. ķ sjoppa, öšru tökuorši frį strķšsįrunum) hefši mįtt bśast viš aš fyrirbęriš vęri kallaš *dķp(i), *sķp(i) eša eitthvaš žvķumlķkt. Žarna gęti skipt mįli aš fyrir var ķ landinu annar Jeppi, nefnilega Jeppi į Fjalli, titilpersóna ķ vinsęlu leikriti Holbergs. Leikritiš um Jeppa į Fjalli var fyrst sżnt hérlendis į seinni hluta 19. aldar og margsinnis eftir žaš svo aš sį Jeppi var löngu oršinn žjóškunnur į strķšsįrunum. Raunar mį telja lķklegt aš seinni merkingin sem Ķslensk oršabók tilfęrir (gaur, mannkerti) eigi rętur aš rekja til Jeppa į Fjalli. Svo hefur mönnum e.t.v. ekki žótt illa til fundiš aš sveigja enska heitiš į fyrsta vélknśna farartękinu sem var fęrt į fjöll hérlendis ķ įtt til persónu sem var kennd viš Fjall. Žvķ er svo viš žetta aš bęta aš karlmannsnafniš Jeppe eins og Jeppi į Fjalli heitir į frummįlinu hefur tķškast ķ Skandinavķu a.m.k. frį žvķ į 15. öld og er upphaflega e.k. gęlumynd af postulanafninu Jakob. Ekki er vitaš til aš Jeppi hafi veriš notaš sem karlmannsnafn į Ķslandi en dęmi eru um žaš sem gęlunafn į hundum.

Svo aftur sé vikiš aš enska heitinu jeep, žį er uppruni žess hreint ekki ljós. Oft er haft fyrir satt aš žaš sé dregiš af framburši skammstöfunarinnar GP sem aš sögn stóš fyrir general purpose (vehicle) eša 'farartęki til almennra nota' en žaš į aš hafa veriš hiš opinbera heiti herstjórnarinnar į žessu tęki. Sumir draga žessa skżringu žó ķ efa og er žį enn nefnd til sögunnar persóna śr bókmenntum. Žar er um aš ręša furšuskepnu sem kom fram į sjónarsvišiš um 1936 ķ myndasögunni um Stjįna blįa (e. Popeye). Skepna žessi nefnist Eugene the Jeep og er mörgum hęfileikum prżdd, hśn er m.a. forspį, getur gengiš gegnum veggi og ašra farartįlma en segir ašeins eitt orš: „jeep“. Sögurnar um Stjįna blįa nutu mikilla vinsęlda į strķšsįrunum – rétt eins og herjeppinn – og žvķ telja margir aš jeppinn sé ķ raun nefndur ķ höfušiš į žessari persónu, sem eins og jeppanum voru fleiri vegir fęrir en öšrum.

Heimildir:

• Söfn Orðabókar Háskólans.


• Ásgeir Blöndal Magnússon 1989. Íslensk orðsifjabók. Orðabók Háskólans. Reykjavík.
• Bontly, Glenn. 1998-2003. Jeep History. (http://www.webejeepin.com/Jeep-History.htm)
• Helgi Žorlįksson. 1994. Jeppi: Fyrsta įfangaskżrsla. Gullastokkur fęršur Gunnlaugi Ingólfssyni fimmtugum, 4. desember 1994; bls. 38-40. Reykjavķk
• Ķslensk Oršabók. 2002. 3. śtg. Ritstj. Möršur Įrnason. Edda. Reykjavķk.
• Möršur Įrnason, Svavar Sigmundsson og Örnólfur Thorsson. 1982.Oršabók um slangur, slettur, bannorš og annaš utangaršsmįl. Svart į hvķtu. Reykjavķk.
• Sųndergaard, Georg. 1979. Bogen om personnavne. Politikens Forlag. Kųbenhavn.
• wordorigins.org