karamella, kvk.Orðið karamella hefur verið notað hérlendis a.m.k. frá því í upphafi 20. aldar. Í Morgunblaðinu 28. desember 1913 var verið að skammast út í orðið og þá var skrifað:"Karamellur." Þetta ótætis orð, sem fyrir nokkrum árum var að eins þekt af örfáum reykvískum sætindabelgjum sem ill danska, gjörir nú kröfu til þess að smeygja sér inn í orðabók Jóns Ólafssonar, sem hefðhelguð íslenzka. Ekki komst orðið inn í orðabókina þar sem aðeins komu út tvö hefti á árunum 1912-1915 sem náðu yfir stafbilið a-brýnn. Það var ekki tekið með í orðabók Sigfúsar Blöndals (1920-1924) þótt karamellur væru þá oft auglýstar í blöðum með öðru sælgæti. T.d. birtist auglýsing í Ægi 1924 með þessari upptalningu: Lakkrís, síróp, hunang, brjóstsykur, karamellur, konfekt, marsipan. Í orðabók Menningarsjóðs (1963, 1983) er karamella merkt með spurningarmerki sem þýðir að ritstjórnin leit á það sem vont mál sem forðast ber í íslensku (1983:xiv). Ekki var þó mælt með öðru orði í staðinn en skýringin við orðið er: ,,sælgæti unnið úr brenndum sykri o.fl." Ýmsir ömuðust við orðinu á sínum tíma en aðrir vörðu það. Í bók Gísla Ástþórssonar, Hlýjar hjartarætur, stendur: ofstopamenn óðu um landið og reyndu að
þröngva almenningi til að Töggur, (kvk.ft.) er að finna í Menningarsjóðsorðabókinni (1983:1074) og er skýringin við það 'karamellur'. Það náði aldrei að festast í málinu þótt tilraunir hafi verið gerðar til þess. Jóninna Sigurðardóttir notar t.d. töggurbætingur og töggursósa í matreiðslubók sinni frá 1945 (bls. 110) í stað orðanna karamellubúðingur og karamellusósa. Karamella er tökuorð í íslensku úr
dönsku karamel. Í dönsku er orðið aftur
talið komið úr frönsku caramel en þangað barst það
úr spænsku caramelo.
Að baki liggur líklegast orðið calamellus í miðaldalatínu.
Það er aftur smækkunarmynd af calamus 'hálmur'. Calamellus er talið hafa orðið fyrir
áhrifum frá canna
mellis 'reyr með hunangi', þ.e. 'sykurreyr', af
canna 'reyr' og mel 'hunang', í eignarfalli mellis. Heimildir: Íslensk orðabók handa skólum og almenningi. Ritstj. Árni Böðvarsson. Menningarsjóður, Reykjavík 1963, önnur útgáfa aukin 1983. Gísli Ástþórsson. Hlýjar hjartarætur. Akranes 1945. Jóninna Sigurðardóttir. Matreiðslubók. Með heilsufræðilegum inngangi eftir Steingrím Matthíasson lækni. Akureyri 1945. Morgunblaðið 28. 12. 1913. Ritmálssafn Orðabókar Háskólans (www.lexis.hi.is/gagnasofn.html). Sigfús Blöndal. Íslensk-dönsk
orðabók. Reykjavík 1920-1924.
Guðrún Kvaran gkvaran@lexis.hi.is |