Heiti á útsaumsspori sem notað er í útlínur ýmiss konar,
sjá mynd hér á eftir. Í ritmálsafni Orðabókarinnar eru aðeins þrjú dæmi
um orðið, það elsta úr Fjallinu og drauminum eftir Ólaf Jóhann
Sigurðsson (1944, bls. 262):
Frúin Emilía kenndi stúlkunum hannyrðir, kenndi þeim flatsaum, kontórsting og aftursting.
Orðið kontórstingur er tökuorð úr dönsku (kontursting) en fyrri hlutinn er dreginn af franska orðinu contour, þ.e. `útlína, fyrirmörk'. Þessi orðhluti á sér ekki hliðstæðu í öðru íslensku orði en er gjarnan ruglað saman við tökuorðið kontór sem merkir `skrifstofa'. Það orð er einnig tökuorð úr dönsku sem ættað er frá franska orðinu comptoir sem merkir `búðarborð', sjá Íslenska orðsifjabók (Ásgeir Blöndal Magnússon 1989).
Ætla má að orðið kontórstingur sé eldra í málinu en dæmin í ritmálsskrá sýna en orð af þessu tagi rata ekki oft á prent enda er það dæmigert fyrir orð sem komast á kreik í talmáli. Slík orð eiga sér oft samheiti sem frekar eru notuð í ritmáli. Í fyrstu íslensku hannyrðabókinni Leiðarvísi til að nema ýmsar kvennlegar hannyrðir sem út kom 1886 er kontórstingur nefndur leggsaumur en þar er elsta dæmi í ritmálsskrá um það orð (bls. 10):
109. mynd. Á mynd þessari er kenndur leggsaumur, og eru þannig saumaðir leggir á blómum og blöðum; einnig má sauma þannig eptir uppdráttum; sjá 110. mynd.
Eldri dæmi um orð um þessa saumagerð í ritmálssafni Orðabókarinnar eru varpleggur og varpsaumur og er fyrra orðið haft sem skýring í Íslenskri orðabók (2003) á orðinu kontórstingur. Þá notar Elsa E. Guðjónsson orðið varpleggur í bókum sínum um íslenskan útsaum, t.d. í Íslenskar útsaumsgerðir (1975, bls. 18):
Varpleggur (varpsaumur) er ýmist saumaður eftir áteiknuðum línum eða eftir þræði. Algengast er að sporið sé tekið þannig að nálin komi upp þar sem henni var stungið niður í næsta spori á undan. Nálin kemur ávallt upp sömu megin við sporin.
Elsta dæmi um orðið varpleggur í ritmálssafni Orðabókarinnar er úr skýrslu Sigurðar Guðmundssonar um Forngripasafn Íslands (1868-1874; II, bls. 118):
Varpsaumur, eða varpleggur, eins og steypilykkja tíðkaðist þá mikið á pilsum og svuntum kvenna.
Í ritmálsskrá eru fjölmörg eldri dæmi um orðin varpsaumur og varpsaumaður, t.d.:
Jtem Rautt alltaris klædi varpsaumad. (Bps.AII,11, 789 (1690))Annad [e: altarisklæði] brukanlegt med varpsaum. (Bps.AII,11 47 (1675))
þridie [e: altarisdúkur] af hvitu Lereffti med blaum varpsaum a hornum og midiu. (Bps.BIII,16, 196 (1748))
E.t.v. hafa þessi orð lagst af vegna hættu á misskilningi þar sem einnig er talað um að varpa sauma eða jaðra í gjörólíkri merkingu, þ.e. `sauma yfir brún á e-u' sbr. orðið skóvarp.
Heimildir
Ritmálssafn Orðabókar Háskólans
Ásgeir Blöndal Magnússon. 1989. Íslensk orðsifjabók. Orðabók Háskólans, Reykjavík.
Dahlerup, Verner. 1929. Ordbog over det danske sprog. Det danske sprog- og litteraturselskab, København.
Elsa E. Guðjónsson. 1975. Íslenskar útsaumsgerðir. Reykjavík.
Elsa E. Guðjónsson. 1985. Íslenskur útsaumur. Veröld, Reykjavík.
Íslensk orðabók. 3. útg. 2003. Ritstj. Mörður Árnason. Edda hf, Reykjavík.
Leiðarvísir til að nema ýmsar kvennlegar hannyrðir eptir Þóru Pjetursdóttur, Jarðþr. Jónsdóttur og Þóru Jónsdóttur. Reykjavík 1886. Prentaður hjá Sigm. Guðmundssyni.