Merking karlkynsnafnorðsins lungi er 'kjarninn úr e-u, það besta af e-u; meirihlutinn af e-u, bróðurparturinn (af e-u)'. Notkun orðsins virðist vera nokkuð á reiki á síðustu árum og bregður fyrir í nýjum dæmum að því sé ruglað saman við hvorugkynsorðið lunga.

Samkvæmt Íslenskri orðsifjabók (Ásgeir Blöndal Magnússon 1989) er uppruni orðsins óljós:

lungi k. (nísl.) 'það besta úr e-u'. Uppruni óviss. Hugsanlega tengt lunga (s.þ.) og upphafl. merk. þá 'það mýksta úr e-u', sbr. lungamjúkur. Tæpast nein tengsl við ungi, sbr. unginn úr e-u 'það besta úr e-u'. ...

Skýring Ásgeirs er í samræmi við skýringar í öðrum orðabókum, s.s. í Íslenskri orðabók (Edda hf. 2002) en þar og í Orðabók Sigfúsar Blöndals er dæmið lunginn úr heyinu.

Af dæmum í söfnum Orðabókar Háskólans virðist merking orðsins vera nokkuð víðari en fram kemur í þessum skýringum. Þar er orðið er notað um bróðurpartinn af e-u, án þess að tiltekið sé að þar sé um besta hlutann að ræða, eins og í þessum dæmum úr ritmálssafni OH:

Ég veit ekki betur en ég hafi haft hann milli hnjákollanna lúngann úr nóttinni. HKLKristn. 195
Lungann úr 18. öldinni ríktu þar [þ.e. í Rússlandi] konur. BergJMann., 327

Við leit í textasafni Orðabókarinnar og á vefsíðum kemur í ljós að orðið er oftast notað um tíma eða óáþreifanleg fyrirbæri, en einnig um hluta af hópi o.fl. eins og kemur fram hér á eftir. Orðið er oftast haft með forsetningunni úr en í yngri dæmum bregður forsetningunni af einnig fyrir:

Um tíma:
lunginn úr deginum (úr síðdeginu, nóttinni, sólarhringnum, vetrinum, sumrinu, árinu, þeirri öld, tímabilinu)

Um hluta hóps:
lunginn úr íbúum byggðarinnar (úr liðinu, úr félaginu)
lunginn af yngri konum sveitarinnar (af ættkvíslinni)

Um hluta af ýmsu öðru tagi:
lunginn úr fjármálastarfsemi landsins (úr þjóðarauðnum, úr herkostnaði)
lunginn úr sögunni (úr umræðuefni dagsins, úr þessu bréfi, úr forngrískri stjörnufræði)
lunginn af tekjum ríkisins (af innflutningi landsmanna, af bókunum)

Í söfnum Orðabókarinnar eru engin dæmi um orðasambandið lungað úr e-u í sömu merkingu og lunginn úr e-u en slík dæmi eru auðfundin á vefnum með leitarvél á borð við Google. Dæmin eru oftast um tíma en en eitt dæmi fannst um meirihlutann af hóp:

Ég var ritsjóri ... lungað úr árinu ...
Um er að ræða barnagæslu sem verður opin lungað úr deginum ...
Vinnan sem tekur lungað úr deginum getur orðið að kvöl.
... skrif hans [ná] yfir lungað úr tuttugustu öldinni.
... hann þjálfar ... lungað úr hópnum ...

Þarna virðist hvorugkynsorðið lunga fá nýja merkingu, þ.e. upprunalegu merkinguna í karlkynsorðinu lungi, sem virðist ekki lengur vera mönnum tamt. Hámarki nær þessi merkingarflutningur milli orðanna þegar hvorugkynsorðið er haft í fleirtölu:

Jæja, nú eru lungun úr jólunum búin ... ég fór í fullt af jólaboðum ...

Heimildir
Ásgeir Blöndal Magnússon. 1989. Íslensk orðsifjabók. Orðabók Háskólans, Reykjavík.
Íslensk orðabók - tölvuútgáfa. Edda hf. Reykjavík, 2000.
Sigfús Blöndal. 1920-1924. Íslensk-dönsk orðabók.
Söfn Orðabókar Háskólans.

Kristín Bjarnadóttir
kristinb@lexis.hi.is