Nafnorðið sóknarfæri hefur notið nokkurrar hylli upp á síðkastið, ekki síst í opinberri umræðu um stjórnmál og viðskipti. Orðið er einkum haft um aðstæður sem þykja gefa einhverjum kost á að ná góðum árangri, auka umsvif eða hefja nýja og vænlega starfsemi. Hér eru nokkur dæmi af Netinu:

• Reiðhöll er kjörið sóknarfæri fyrir ferðamannaiðnaðinn
• Alþjóðavæðing viðskiptalífsins er stórkostlegt sóknarfæri
• Sjáanleg sóknarfæri eru því vissulega í ræktun íslenskra jólatrjáa
• framsækni einstaklinganna ... skapar óteljandi sóknarfæri
• Árangurinn gefur flokknum sóknarfæri í kjördæminu

Þegar litið er yfir dæmi sem finnast á Netinu vekur það athygli hve orðið kemur oft fyrir í fyrirsögnum, slagorðum og yfirskriftum ýmisskonar. Þetta gæti bent til þess að sóknarfæri þyki jákvætt orð sem beri með sér andblæ bjartsýni, stórhugar og athafnaþrár en slíkt er mikils metið nú á dögum.

Þessi notkun orðsins, þar sem það táknar almenna möguleika á bjartri framtíð, virðist nýleg, ekki fundust eldri dæmi en frá 1989. Hins vegar á orðið sér talsvert lengri sögu í máli skákmanna en þar merkir það 'tækifæri til að sækja að andstæðingnum'. Hér koma nokkur dæmi um sóknarfæri í skákskýringum:

• Finninn ... fórnaði fyrst peði og síðan hrók fyrir sóknarfæri
• Sigurður Páll hefur hættuleg sóknarfæri með svörtu mönnunum
• hefur Allan yfirsézt að hann tapar manni ... Hann reynir því að ná sóknarfærum með því að gefa manninn á annan hátt

Líklegt er að þetta orðalag úr skákmáli hafi síðar verið yfirfært á almennara svið en um slíkt eru mörg önnur dæmi, minna má á algeng orðtök eins og:

• e-ð bætir ekki úr skák
• tefla á tvær hættur
• hafa brögð í tafli
• standast ekki mátið

Loks er þess að geta að elsta dæmi Orðabókarinnar um sóknarfæri er úr heimild frá f.hl. 18. aldar en þar merkir orðið 'hákarlaveiðarfæri'. Þar segir:

• Hákallar takast hjer oftast á sóknir, og tekur skipeigandinn hlut eftir þær og sóknarfærin og stjórafærin, og einn hlut eftir skipið.

Ef það er rétt ályktað að orðið sóknarfæri hafi nú á dögum á sér jákvæðan bjartsýnisblæ sem stjórnmálamenn og viðskiptafrömuðir reyna að nýta sér, má segja sem svo að gamla veiðarfærismerkingin sé farin að láta á sér kræla á ný. Nú er það bara orðið sjálft en ekki merking þess sem gegnir hlutverki veiðarfæris – og í stað hákarlsins eru komnir kjósendur, fjárfestar og aðrir viðskiptavinir.

Heimildir:

• Söfn Orðabókar Háskólans
• Gagnasafn Morgunblaðsins. www.mbl.is/gagnasafn
• Veraldarvefurinn