Eldri orð vikunnar

sólstöđur
no., kvk.ft.

Notkun og uppruni
Orđiđ sólstöđur ţekkist ţegar í fornu máli og sama er ađ segja um sólhvörf (hvk.ft.)og höfđu orđin sömu merkingu. Í ritinu Stjórn, gamalli biblíuţýđingu frá 14. öld, segir t.d. um sólstöđur:

    sólin gengr ţann tíma upp ok aukast hennar gangr eptir ţá sólstöđuna sem á vetrinn verđr, en ţeir sem Arabiam byggja, byrja sína áratölu eptir hina sólstöđuna, sem á sumarit verđr.

Og í Hauksbók stendur um sólhvörf:
    á ţeim degi, er 10 nćtr ero til jónsmesso, ţá ero sólhvörf, er sól er í miđju landsuđri, en um vetrinn eptir at miđri nátt 10 dögum firir jólanótt.

Í orđabók Björns Halldórssonar, sem gefin var út 1814, eru bćđi orđin sögđ merkja hiđ sama. Ţau eru skýrđ međ latneska orđinu 'solstitium' og danska orđinu 'Solhverv'. Í síđari tíma máli hafa orđin einnig sömu merkingu. Í bókinni Stjörnufrćđi-Rímfrćđi (1972:71), eru sólstöđur og sólhvörf sögđ eitt og hiđ sama og skýringin er:
    sú stund, ţegar sól kemst lengst frá miđbaug himins til norđurs eđa suđurs. Sólstöđur eru tvisvar á ári, á tímabilinu 20.-22. júní 20.-23. desember. Um sumarsólstöđur er sólargangurinn lengstur, en um vetrarsólstöđur stytztur ... Nafniđ sólstöđur mun vísa til ţess ađ sólin stendur kyrr, ţ.e. hćttir ađ hćkka eđa lćkka á lofti.

Ţótt ţetta sé algengasta skýring á sólstöđum og sólhvörfum er notkunin í talmáli nokkuđ á reiki. Í fyrirspurn í ţćttinum Íslenskt mál í Ríkisútvarpinu kom fram ađ margt eldra fólk notar sólstöđur ađeins ţegar sól er hćst á sumri en telja ađ sólhvörf sé hćgt ađ nota um sólargang bćđi ađ sumri og vetri. Sumir vilja jafnvel greina ađ sumarsólstöđur og vetrarsólhvörf. Ekki virđist ţessi munur á notkun orđanna stađbundinn ţví ađ dćmi eru til í talmálssafni Orđabókarinnar úr öllum landshlutum.

Elsta dćmi í ritmálssafni Orđabókarinnar, sem er úr annál frá 1783, sýnir notkun sólhvarfa um sólargang ađ sumri:

Dćmi úr ritmálssafninu:

  • En eftir sólhvörf, 21. Junii, kom votviđri [og] regn.

Orđiđ sólstöđur á rćtur ađ rekja til latínu solstitium af sögninni sto 'standa' en sólhvörf er samnorrćnt orđ, sbr. danska orđiđ solhverv í sömu merkingu.

Heimildir:

  • Ritmálsskrá OH
  • Talmálssafn Orđabókar Háskólans.
  • Fritzner, Johan. Ordbog over Det gamle norske sprog. III:476--477. Kristiania 1896.
  • Björn Halldórsson. Lexicon Islandico-Latino-Danicum. Havnić 1814.
  • Ţorsteinn Sćmundsson. Stjörnufrćđi. Rímfrćđi. Alfrćđi Menningarsjóđs. Reykjavík 1972.