ÞRETTÁNDI

NAFNORÐ, KARLKYN

Þrettándinn er, eins og allir vita, 6. janúar. Hann er þrettándi og síðasti dagur jóla og honum tengjast ýmsir siðir, venjur og þjóðtrú eins og lesa má um í bók Árna Björnssonar, Saga daganna (bls. 401-404). Á þrettándanum eru t.d. víða haldnar álfabrennur og að honum loknum eru jólaljósin slökkt, jólatré tekin niður og jólaskrautið sett í geymslu til næstu jóla.

Nafnorðið þrettándi kemur fyrst fyrir í rituðu máli á 16. öld (sjá t.d. Ritmálssafn Orðabókarinnar). Það er sprottið af töluorðinu þrettándi í sambandinu þrettándi dagur jóla og nafnorðið er því eins konar stytting á orðasambandinu líkt og þegar fólk nú á dögum kallar 17. júní "sautjándann". Ekki er ólíklegt að þessi málvenja eigi sér lengri sögu í daglegu tali en ritheimildir gefa til kynna. Nafnorðið er ýmist notað með eða án greinis og einnig eru dæmi um að orðasambandi sé notað í heild sinni:

• Það var einn dag skömmu eftir þrettánda, að tveir menn gengu upp eftir túninu á Stöðli; (Textasafn OH)
• Um þrettánda fæddi Sigríður dreng sem var látinn heita Hjálmar; (Textasafn OH)

• Á 2. tug 20. aldar hélt kvenfélagið Ósk jafnan jólatrésskemmtanir á þrettándanum og var þangað boðið öllum börnum í bænum. (Mbl. 29.11.04)
• Í löndum mótmælenda var þrettándinn lengi eftir siðbreytingu hátíð vitringanna, en árið 1770 var hann afnuminn sem messudagur, og þess vegna lagðist minning þeirra af hér á landi. Í Danmörku kallast 6. janúar þó ennþá "hellig tre kongers fest". (Mbl. 24.12.04)

• Á þrettánda dag jóla var messað; (Textasafn OH)

Í söfnum Orðabókarinnar eru dæmi um ýmsar samsetningar með nafnorðinu þrettándi, t.d. þrettándagleði og þrettándanótt. Það hefur einnig fætt af sér orðasambandi (að eitthvað sé) þunnur þrettándi (eða þurrlegur þrettándi; sjá orðasambandaskrá OH) '(að eitthvað sé) rýrt eða lélegt (t.d. veitingar)' sem væntanlega má rekja til þess að fólk hafi gert sér dagamun í mat og drykk á þrettándanum.

Heimildir

• Ritmálssafn Orðabókar Háskólans.
• Textasafn Orðabókar Háskólans.
• Orðasambandaskrá Orðabókar Háskólans
• Gagnasafn Morgunblaðsins.
• Árni Björnsson: Saga daganna. Mál og menning 1993.
• Íslensk orðabók. 3. útg. Ritstjóri: Mörður Árnason. Edda 2002.
• Jón Friðjónsson: Mergur málsins. Örn og Örlygur, bókaklúbbur 1993.