Fleiri orð vikunnar


Unglingur
nafnorš, karlkyn

Stundum er lįtiš ķ vešri vaka aš unglingar hafi veriš „fundnir upp“ į seinni hluta 20. aldar. Fram aš žeim tķma hafi einungis veriš til börn og fulloršnir. Ef litiš er į sögu oršsins unglingur fęr žessi kenning žó vart stašist, a.m.k. var fariš aš tala um unglinga löngu fyrir 20. öld. Elsta dęmi Oršabókarinnar um oršiš unglingur er śr rķmnahandriti frį 17. öld (AM 615f 4to). Žar eru m.a. skrifašar Grobbķansrķmur, sem hafa veriš eignašar sr. Gušmundi Erlendssyni og fleirum, en ķ žeim segir (stafsetning samręmd):

En unglingur af óvananum ei vill lįta
lķtt gegnandi boši blķšu
en bitur varš af reiši og strķšu.

Hér er reyndar engu lķkara en veriš sé aš lżsa hegšun dęmigeršs nśtķmaunglings – svo ekki skżtur žetta dęmi stošum undir kenningar um unglinginn sem nśtķmafyrirbęri. Żmislegt bendir žó til žess aš į fyrri öldum hafi oršiš veriš notaš į dįlķtiš annan hįtt en nś tķškast. Ķ Ķslenskri oršabók (tölvuśtgįfa 2000) er oršiš unglingur skżrt svo:

ungur mašur į aldrinum frį um 13 til 17–18 įra

Ķ söfnum Oršabókarinnar er hins vegar aš finna eldri dęmi žar sem oršiš unglingur er haft um fólk yngra en 13 įra:

  • var hśn munašarlaus tķu vetra gamall unglingur   (19. öld)
  • unglingur į nķunda įrinu var vanur aš reka [fé af stöšli]   (19. öld)

og sömuleišis žar sem unglingar eru eldri en 18 įra – eša a.m.k. komnir į giftingaraldur:

  • Ef nockr śnglķngr kvongar sig gamalli konu, žį seger allt fólk um hann
    at hann mune brįšum verša innteiknašr ķ kokkįla töluna   (18. öld)
  • hann, sem enn žį var ekki annaš en unglingur, tęplega žrķtugur   (upph. 20. aldar)

Af žessu viršist helst mega rįša aš į okkar dögum sé oršiš unglingur haft um afmarkašri aldurshóp en įšur var.

Um uppruna oršsins unglingur er žetta helst aš segja: Venjulega er tališ aš norręnu mįlin hafi fengiš oršiš aš lįni śr žżsku (jüngling < mhž. jongelinc) og er eldri mynd oršsins ķ norręnu ynglingr. Sś mynd oršsins kemur m.a. fyrir ķ Karlamagnśssögu (reyndar ķ ungu handriti) og Oddur Gottskįlksson, sį sem fyrstur žżddi Nżja testamentiš į ķslensku (1540), kallar sjįlfan sig „ónżtan yngling“ ķ formįla aš Opinberunarbókinni. Yngstu dęmi Oršabókarinnar um oršmyndina ynglingur eru frį sķšari hluta 19. aldar, eftir žaš er unglingurinn allsrįšandi.


Ašalsteinn Eyžórsson