Eldri orð vikunnar

Útrás
nafnorđ, kvenkyn

Fátt ţykir meira fréttaefni um ţessar mundir en sú viđleitni íslenskra fyrirtćkja ađ hasla sér völl á erlendum vettvangi, koma framleiđslu sinni og starfsemi ţar á framfćri og auka umsvif sín međ fjárfestingum í erlendri og alţjóđlegri atvinnustarfsemi. Um allt ţetta framtak í víđum skilningi er nú ć oftar haft orđiđ útrás. Íslenskir bankar eru sagđir vera í útrás á erlendum mörkuđum, og talađ er um útrás einstakra atvinnugreina og menningarsviđa, dćgurtónlistar, tískufatahönnunar o.s.frv.

Í Íslenskri orđabók er gert ráđ fyrir ţremur merkingartilbrigđum orđsins útrás. Í fyrsta lagi er ţađ haft um ós eđa mynni ár, afrennsli vatns eđa útstreymi lofts. Önnur merking orđsins fćr skýringuna "framrás úr vígi, ţađ ađ ráđast fram úr vígi". Loks er sú merking sem gerđ er grein fyrir međ samheitunum "farvegur" og "framrás" og vísađ er til međ dćmasamböndunum fá útrás / fá útrás fyrir reiđi sína / útrás íslenskra fyrirtćkja.

Fyrstnefnda merkingin hefur greinilega sérstöđu og um hana eru skýr dćmi í ritmálssafni Orđabókarinnar frá ýmsum tímum:
  • flýtur Holtsós yfir slćgjur, nćr fyrir hans útrás lengi teppist. (frá upphafi 18. aldar)

  • Enginn ţessara lćkja hafa, svo menn viti, breytt farvegi sínum, nema ef vera skyldi Högnalćkur útrás sinni í Hagaleiru. (frá síđari hluta 19. aldar)

  • Í hverri búđ á ađ vera útrás fyrir óhreint loft. (frá miđri 20. öld)

Óljósara er hvernig greina beri hin merkingartilbrigđin og hvernig sambandi ţeirra sé háttađ. Um merkinguna "framrás úr vígi" eru m.a. ţessi dćmi í ritmálssafni Orđabókarinnar:
  • Vjer hlaupum hjer yfir allar smá orrustur og útrásir borgarmanna. (frá miđri 19. öld)

  • Ţeir gátu ţví undir engum kringumstćđum bundiđ sterkan herskipaflota til varnar í ímyndađri útrás. (frá miđri 20. öld)

Í fréttum og frásögnum Morgunblađsins af vígstöđvum heimsstyrjaldarinnar fyrri er ţess allvíđa getiđ ađ herir og hersveitir hafi gert útrás:
  • Rússar tilkynna ađ setuliđiđ í Königsberg hafi gert útrás, en hún mistekist. (Mbl. 5. sept. 1914)

  • Bretar gerđu sigursćla útrás frá Seres á Saloniki-vígstöđvunum. (Mbl. 23. okt. 1917)

Sama merking orđsins kemur einnig fram í öđrum samböndum:
  • Í kvöld reyndu óvinirnir útrás frá Dixmunde, en voru hraktir aftur. (Mbl. 14. nóv. 1914)

  • Ţessi viđureign líktist mest útrás, ţví ađ stöđvar ţćr, sem náđust, voru eigi víggirtar. (Mbl. 17. sept. 1916)

Orđiđ er einnig haft í lýsingum á hernađarátökum í heimsstyrjöldinni síđari:
  • Pólskar hersveitir í Gdynia gerđu í dag útrás gegn Danzig-hernum og tóku nokkra stríđsfanga, auk annars herfangs. (Mbl. 7. sept. 1939)

Sú merking orđsins sem hér kemur fram gćti fengiđ eftirfarandi skilgreiningu:
skipuleg ađgerđ hers eđa hersveitar, sem búiđ hefur um sig í vígi, í ţeim tilgangi ađ ná yfirráđum á ađliggjandi landsvćđi međ vopnavaldi

Orđiđ útrás er ekki lengur tengt fréttum og frásögnum af vígvöllum heimsins, enda er hertćknin breytt og hernađarátökum lýst úr meiri fjarlćgđ en áđur. En orđiđ hefur haslađ sér völl á nýjum vettvangi og tekiđ međ sér vísun sína til árćđis og hugdirfsku og einbeittra áforma um ađ skapa sér rými til athafna.

Heimildir:




Jón Hilmar Jónsson