Eldri orð vikunnar

Verkfall
nafnorš, hvorugkyn

Saga og merking
Nś er nżlokiš einu lengsta og haršasta verkfalli sem hįš hefur veriš į Ķslandi ķ seinni tķš. Žvķ er ekki śr vegi aš huga aš sögu og merkingu oršsins verkfall. Verkföll ķ nśtķmaskilningi eru samofin barįttu verkafólks og annarra launžega fyrir bęttum kjörum, sem mótašist meš stofnun og starfi verkalżšsfélaga ķ išnrķkjum Vesturlanda į 19. öld. Oršiš verkfall sem heiti į žessari barįttuašferš kemur fram ķ ritušum heimildum seint į 19. öld.

Dęmi śr ritmįlssafninu

  • Vinnukonur į Englandi hafa oft gert samtök til aš hętta vinnu um stundarsakir (verkföll).

  • Alstašar reynir almenningur, eptir žvķ sem hann mennist meira, aš nį vildari vinnukjörum. Af žessu koma hin sķfelldu verkföll erlendis.

  • Gjöra žį verkamenn verkfall og neita aš vinna, nema kaup sé hękkaš.

Žetta orš er žó ekki einrįtt fyrst ķ staš žvķ um žessa athöfn var einnig haft oršiš skrśfa, sem er beint tökuorš śr dönsku (skrue):
  • Skrśfur kalla menn žaš erlendis, žegar verkalżšur tekur sig [ [...]] saman um aš neita aš halda įfram einhverju starfi, til aš fį meiri laun.

  • 20 verksmišjueigendr ķ Calais hafa gert ,,skrśfu`` móti verkmönnum sķnum.

Žrišja oršiš um hugtakiš, sem fram kemur ķ lok 19. aldar, er svo stręka, sem vķsast er einnig fengiš śr dönsku en į uppruna sinn ķ ensku (strike):
  • strękur eša skrśfur hafa hķngaš til veriš vestar og vošalegastar hjį ósameinušum eša hįlfsameinušum verkalżš.

Žekktara og lķfseigara afbrigši sķšastnefnda oršsins er karlkynsoršiš strękur:
  • Žar śtgeršin ber sig bżsna vel, --- / bankarnir hjįlpa ķ lķf og hel. / --- Strękur žekkist ei žar.

Loks er aš nefna oršiš vinnustöšvun, sem dęmi eru um frį fyrsta žrišjungi 20. aldar:
  • Eftir žaš varš engin vinnustöšvun sunnanlands į įrinu.

Žaš mį lķta svo į aš oršiš verkfall hafi bżsna gagnsęja merkingu og ešlilegt er aš įlykta aš oršiš hafi ķ upphafi veriš myndaš til aš tįkna žaš hugtak sem hér er til umręšu. En svo er ekki žvķ aš oršiš į sér eldri sögu og ašra merkingu, sem varla veršur lengur vart ķ nśtķmamįli. Ķ Ķslenskri oršabók er skżringin į žessari merkingu "žaš aš vinna fellur nišur eša hlé veršur į verki". Eftirfarandi dęmi śr Ritmįlssafni Oršabókarinnar eru frį 19. öld (žar eru önnur eldri dęmi um sömu merkingu, hin elstu frį 17. öld):
  • aš žeir baki sér hvorki verkfall, tķmaspilli né kostnaš meš žvķ aš sękja fundi.

  • ętti jafnframt aš hafa hlišsjón af hinu svokallaša óbeina tjóni, verkfalli, o.s.frv. er af jaršskjįlftunum leiddi.

Žessari merkingu bregšur enn fyrir ķ ritheimildum frį mišri 20. öld:
  • en bóndi stakk žvķ [::plagginu] ķ vasa sinn, ekki dugši aš lįta fjallskilabošiš valda verkfalli.

  • Žeim varš verkfall af aš sjį gangandi mann.

Sś merking sem hér um ręšir er ekki sķšur gagnsę en sś sem nś er rįšandi. Athyglisvert er hvernig merking oršsins verkfall hefur žróast og mótast. Upphaflega er vķsaš til žess aš verk tefjist eša falli nišur af einhverjum įstęšum, įn įsetnings af hįlfu žess sem verkiš vinnur. Ķ yngri merkingu oršsins er sį įsetningur hins vegar fyrir hendi. Hér hefur žvķ ķ upphafi veriš vališ mildilegt orš um barįttuašgeršir verkalżšsins, hvort sem ķ žvķ efni hefur rįšiš įsetningur žeirra sem žar réšu för eša ekki.

Heimildir:

  • Ritmįlsskrį OH
  • Ķslensk oršabók. Ritstjóri: Möršur Įrnason. 3. śtgįfa, 2002. Edda, Reykjavķk.
    • Ordbog over det danske sprog. I-XXVII. 1919-1954. Udgivet af Det danske sprog- og litteraturselskab, Kųbenhavn.